معرفی وبلاگ
بسم الله الرحمن الرحیم/سلام بر مسجدین/(تصویر وبلاگ:شیخ علی گنبدی همدانی روحانی صاحب کرامات بسیار استان همدان) /روستای مسجدین کتابخانه نور دارد چه مطالبی برای شما مخاطبین عزیز جالب تر وخواندنی تر است گیاهان داروئی بهتر است یا مطلب طنز یا کتاب های کودک ؟/حسین نادری و دیگر دوستان در روستای مسجدین همدان از اینکه به وبلاگ های فرهنگی مسجدین تشریف آورده اید به شما دوست عزیز خیرمقدم می گویند!((نادری و رضایی جهاندار و فاتحی بیات))
صفحه ها
دسته
آمار وبلاگ
تعداد بازدید : 52731
تعداد نوشته ها : 60
تعداد نظرات : 2
Rss
طراح قالب
موسسه تبیان

     نرم افزار
طب اسلامی نورنسخه1/5

 (کتابخانه جامع طب اسلامی نور
نسخه 1/5)
              (طب اسلامی نور1/5)
---------------------------------------------------------------------------------------------
  
               درباره  سردرد
 :

 متن کامل مطالب کتاب(در باره سردرد)

---------------------------------------------------------------------------------------------------                           درباره بوگنده

13- آن را روى دندان پوسیده و یا در چال پوسیدن دندان قرار دهید. درد دندان را ساکت مى‏کند.

14- آن را با انجیر و زوفا مخلوط و دم کنید و آب آن را در دهان نگهدارید و مزه‏مزه کنید براى تسکین درد دندان پوسیده مؤثر است.     در ادامه مطلب .......................




 
noorsoft.org/fa   

--------------------------------------------------------------------------------------------------

  معرفی مرکز تحقیقات نورشهرمقدس قم


------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
 

      نمونه نرم افزارهای کتابخانه ای نور:
            طب اسلامی نورنسخه 1/5

   (کتابخانه جامع طب اسلامی نور نسخه 1/5)
               :(طب اسلامی نور1/5)
 
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

  نمونه مطالب کتاب های نرم افزار:



     1-  کتاب : اسرار گیاهان دارویى ؛ ص73

  خواص درمانی انغوزه‏: بوگنده


نام‏هاى دیگر: 

آنغوزه- آنغوزه هراتى- انگژد-

 انگژه- انگشت‏کنده- آزافتیدا- 

حلتیت- حلتیت طیب- حلتیت منتن-

 بوگنده- صمغ انگدان- صمغ الانجدان- 

صمغ انجدان.

Asa foetida- Assa fotida- stingingassa- Assa fetida.



مشخصات: صمغ رزینى است که از گیاهى گرفته مى‏شود که آن گیاه را انگدان، انگدان، انجدان و یا انجدان نامند و گونه‏هاى مختلفى دارد.

گیاهى است از خانواده‏Umbelliferae علفى و چندساله. ریشه آن کمى ضخیم و گوشتى است.

برگ‏هاى آن بسیار بریده و غبارى و ساقه آن مجوّف و گوشتى و بلندى‏اش تا دو متر مى‏رسد.

گل‏هایش به رنگ زرد و گروهى چتر مانند در انتهاى ساقه ظاهر مى‏شوند. این گیاه در چند سال اولیه سن خود ساقه قابل رویتى ندارد و برگ‏هاى آن روى زمین گسترده است که در مراتع به نام کماة و انگوزاکماة مى‏شناسند. میوه این گیاه داراى دو تخم به رنگ قهوه‏اى تیره و سیاه و بیضى کمى پهن و بسیار بدبو مى‏باشد. از ریشه این گیاه یا قسمت پایین ساقه و یقه آن با تیغ زدن یا قطع در ناحیه یقه در اواخر بهار شیره بسیار متعفّنى در طول تابستان خارج مى‏شود که در مجاورت هوا به تدریج سفت شده که همان انغوزه نام دارد. این گیاه در اراضى بایر و خشک و آهکى مناطق گرم آسیا مى‏روید.

بومى استپ‏هاى ایران و افغانستان است، در ایران در مناطق مختلف خراسان، بلوچستان و نواحى مختلف جنوب، مانند کرمان، دشت مرغاب، آباده، نائین مى‏روید و گونه‏هاى دیگرى از این گیاه نیز در ایران مى‏رویند که از آنها هم انغوزه گرفته مى‏شود. انغوزه طعم گس، تلخ و گزنده دارد و بوى آن شبیه به بوى سیر و معفّن و غیر قابل تحمل است.


طبیعت آن:

انغوزه  طبیعتى خیلى‏ خیلى گرم و 

نسبتا خشک دارد.


ترکیب شیمیایى: حدود 20 درصد صمغ- 60 درصد تانن- 5 تا 4 درصد و در بعضى گونه‏ها تا 15 درصد اسانس دارد.


خواص درمانى: 1- هر روز 2 گرم از آن را در کپسول خالى ریخته، بخورید.

 معده را تقویت مى ‏کند،


اسرار گیاهان دارویى، ص: 74

ضدّ سم و ضدّ تشنج است، براى درمان بیماریهاى فلج، رعشه، سستى اعضا و ام الصبیان (صرع کودکان) بسیار مؤثر است.

2- آن را بکوبید و هر یک نخود از آن را در یک کپسول خالى بریزید و هر صبح و ظهر و شب هربار یک کپسول بخورید. ورم کلیه، سیاه‏سرفه، تنگى نفس را درمان مى‏کند، ضدّ هیسترى و ضدّ انگل است.

3- چنانچه زنى پس از اتمام عادت ماهیانه بمدت یک هفته روزى نیم مثقال از آن را میل نماید از باردار شدن او به طور موقت و گاهى به طور دائم جلوگیرى مى‏شود.

4- آن را با فلفل و سداب مخلوط کنید و بخورید. کزاز را درمان مى‏کند.

5- آن را در سرکه حل کرده و بنوشید. براى اعصاب بسیار مفید است.

6- اگر آن را در آب حل کنید و جرعه‏جرعه بنوشید. براى رفع خشونت حلق و صاف کردن صدا نافع و رفع نفخ نیز مفید مى‏باشد.

7- آن را با زرده تخم‏مرغ مخلوط کرده و بخورید. براى تسکین سرفه خشک و درد پهلو نافع است.

8- اگر چند روز متوالى هر روز حدود یک نخود از آن را لاى نان پخته بگذارید و بلع نمایید.

براى تحلیل استسقاى سرد از هر نوع که باشد نافع است.

9- آن را با فلفل و مرمکى مخلوط کرده و بخورید. براى ازدیاد ترشح ادرار و باز کردن عادت ماهیانه نافع است.

10- آن را با انجیر کوبیده مخلوط کنید و بخورید. یرقان را درمان مى‏کند.

11- آن را با عسل مخلوط کنید و به چشم بمالید. براى تقویت بینایى چشم و قطع نزول آب سفید و دفع ناخنک چشم مفید است.

12- آن را در روغن زیتون بجوشانید و چند قطره در گوش بریزید. براى تسکین درد گوش و کاهش کرى کهنه و رفع طنین و صدا در گوش مؤثر مى‏باشد.

13- آن را روى دندان پوسیده و یا در چال پوسیدن دندان قرار دهید. درد دندان را ساکت مى‏کند.

14- آن را با انجیر و زوفا مخلوط و دم کنید و آب آن را در دهان نگهدارید و مزه‏مزه کنید براى تسکین درد دندان پوسیده مؤثر است.

15- آن را با عسل مخلوط و با آب مقطر کمى رقیق کرده و در دهان قرقره نمایید. ورم دهان را کاهش مى‏دهد.

اسرار گیاهان دارویى، ص: 75

16- قرقره آن با سرکه براى اخراج زالوى در حلق مانده مؤثر است.

17- اگر چشم شما تار شده است خشک آن را مثل غبار نرم بسایید و در چشم بکشید تارى آن برطرف خواهد شد.

18- اگر آن را روى ورمها بگذارید ورم‏هاى رسیده را مى‏شکافد و براى اخراج چرک و خشک کردن عفونت آن نافع است.

19- اگر آن را حل کرده و شبها بر روى سر بمالید از ریزش مو جلوگیرى مى‏کند.

20- آن را با جنطیاناى ساییده و شیر مخلوط و ضماد کنید. ضدّ سّم مؤثرى براى گزیدى سگ هار است.

21- آن را در روغن زیتون حل کنید و مدتى در آفتاب بگذارید تا کهنه شود و به آلت و اطراف آن بمالید براى تقویت نیروى جنسى مؤثر است.

22- اگر آن را در مهبل شیاف نمایید جنین مرده را خارج مى‏سازد.

23- مالیدن حل‏کرده آن به بدن براى فرار پشه‏ها و حشرات دیگر نافع است.

تذکر: انغوزه مضرّ کبد است 

همچنین، بوى آن براى افرادى که گرم‏ مزاج هستند مضّر است.




-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


               2-       سردرد :


 متن کامل مطالب کتاب(در باره سردرد) :


المنصوری فی الطب (ترجمه) ؛ ص426

 

           کپی مطالب ازبخش : نمایش کتاب نرم افزار


          با فوند و سایز:توهاما10/  4  صفحه




المنصوری فی الطب (ترجمه)

 ؛ ص426

 

       گفتار نهم : بیمارى‏هاى سر تا پا



     سردرد و درد نیمه‏ ى سر  [1]:



اگر به همراه این دو، سرخى و فشردگى و سنگینى در چهره و چشم‏ها و گرمى در دستمالش و بزرگى نبض باشد. باید از رگ قیفال سمتى که در آن درد سخت‏تر است، خون گرفت. پس از آن باید گلاب و روغن گل سرخ و سرکه‏ى نارس را در ظرفى بهم زند تا باد کند، سپس با یخ سرد نموده، روى سر گذارد. همچنین باید از گوشت و شراب دورى ورزید و خوراک عدسى که فروکش‏کننده‏ى زردآب است و سبزیجات و میوه‏هاى سردى‏زا خورد. با هلیله‏ى زرد و آلو و تمر هندى و شکر تبرزد شکم را روان کند اگر بسنده نشد، ختمى را در سرکه بپروراند و یا تخم اسفرزه و سرکه و با آن سر را پانسمان کند. اگر با این دو، نبض شتابان و گرمى در دست‏مالش، دیده نشد و در چهره و چشم سرخى و کشیدگى (فشردگى) نبود، درمان آن را با روان‏کننده‏ها آغاز کند سپس به دیگر درمان‏هایى که گفتیم روى بیآورد. در بینى روغن بنفشه یا روغن تخم کدوى شیرین یا روغن نیلوفر و یا خلاف بچکاند و اینها را با یخ سرد کند و بر سر بگذارد. و خوردن آن بر پایه‏ى گزاره‏ى ما باید انجام گیرد، بدین‏گونه کافور و

المنصوری فی الطب (ترجمه)، ص: 427

گلاب و بید و بنفشه و جز آن را بو کشد و اگر حال بیمار به وخامت رسید یک طسوج‏[2] تریاک و مانند آن کافور که در روغن خلاف آب شده را برگرفته در بینى و او گوش بچکاند. اگر به همراه سردرد نشانه‏هایى که گفتیم چون سرخى و گرمى چهره نباشد بیمارى و به‏گونه‏اى کهنه مانده باشد، درمان آن را با قرص قوقایا آغاز کنید.

قرص قوقایا:

أیاره‏ى فیقرا ده درم، پیه‏ى حنظل سه و یک سوم درم، سقمونیا دو و نیم درم، اسطوخودس و تربد هرکدام پنج درم، جداگانه کوبیده الک کند سپس ساییده و با آب عنب الثعلب (تاجریزى) خمیر کرده، سپس آن را به‏گونه‏ى قرص‏هاى کوچک همچون نخود درآورده و اندازه‏ى خوراکى آن دو و نیم درم است و بیست قرص آن باید بکار رود.

پس از بکار بردن روان‏کننده‏ها بر سر (روغن) زنبق یا روغن بان بریزد و در بینى و گوش او از آن روغن بچکاند و نیز به پیشانى و گیجگاه بمالد و خود را وادار به بوییدن خوش‏بوکننده (غالیه) نماید و در دو کانال بینى او مشک که داروى سردرد است، بدمید. اگر بیمارى سخت‏تر شد یک قیراط گندبیدستر و به مانند آن فربیون را در کمى روغن زنبق آب کنید و در بینى و گوش او بچکانید و نیز پیشانى و گیجگاه او را روغن‏مالى نمایید.

سردرد گرم‏[3]:

دارویى روغنى، سودمند براى سردرد گرم:

گزاره‏ى آن: تخم کاهو و شیاف مامیثا و صندل و گل سرخ و فوفل و أفیون و سرکه و گلاب روى پیشانى بمالید، سپس آن را در پارچه‏اى، که با سرکه و گلاب خیس شده را روى پیشانى او گذارید، هرگاه ولرم شد برداشته و دوباره این انجام کار انجام دهید.

مرهم سردرد سرد:

مرهمى سودمند براى سردردهاى از سردى: گندبیدستر، فربیون،

المنصوری فی الطب (ترجمه)، ص: 428

فلفل، خردل، تریاک، را با شراب کهنه مى‏آمیزند تا بستگى آن بیشتر شود. این مرهم براى هر سردرد کهنه و دیرپا سودمند است.

اگر مدت سردرد از یک هفته بگذرد، او را وادار به آب‏تنى کردن کنید و روى سر او، دم کرده‏ى بابونه، مرزنگوش، شیح، و نمام به تنهایى یا همگى با هم بگذارید که سودمند مى‏باشد.

اگر سردرد هر روز پیش از خوراک برانگیخته شود و سپس آرام گردد به او پیش از وقت خوراک، لقمه‏اى چند از نان در آب انار یا آب غوره و جز آن خیسانده، بدهید.

اگر با بلند شدن آفتاب سردرد برانگیخته شد پس بجاست که سر را با روغن گل سرخ و سرکه‏ى نارس (خل خمر) که هر دو سرد هستند درمان نمایید.

اگر آرام نشد با دیگر نوشابه‏هاى سرد درمان کنید.

اگر سردرد بدرازا کشید و دردناک‏تر شد و پیوسته ماندگار گشت و نگرانى بر چشم بیمار رفت، نیاز به بریدن سرخرگ گیجگاهى مى‏باشد.

سخن در این‏باره بیرون از هدف نگارش کتاب ماست.




-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------



                 3-    سردرد :


 متن کامل مطالب کتاب(در باره سردرد) :

    دائرة المعارف گیاه درمانى ایران ؛ ص147

           کپی مطالب ازبخش : نمایش کتاب نرم افزار

          با فوند و سایز:توهاما10/   36  صفحه 


-------------------------------------------------------------------


دائرة المعارف گیاه درمانى ایران ؛ ص147


        سردرد  و   انواع آن‏


سردرد انواع مختلف دارد. اکثر سردردها فقط به مدت چند ساعت طول مى‏کشند اما بعضى از آنها تا چندین هفته نیز باقى مى‏مانند. درد ممکن است فقط در یک قسمت از سر ایجاد شود (مثلا در بالاى چشم‏ها) و یا اینکه ممکن است در قسمتى از سر یا در

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 148

تمام قسمت‏هاى سر گسترش داشته باشد. نوع درد نیز در انواع سردردها متفاوت مى‏باشد. درد ممکن است به صورت ناگهانى و تیر کشنده ایجاد شود و یا اینکه به صورت مبهم و دایمى بروز نماید. گاهى اوقات در هنگام سردرد ممکن است علایم دیگرى نیز مثل تهوع در فرد ایجاد شود.

علل بروز سردردها: علل مختلف و بسیارى براى بروز انواع سردردها وجود دارد که محل درد و شدت آن، در آنها متفاوت مى‏باشد. از هر چهار سردردى که در افراد ایجاد مى‏شود سه سردرد به علت فشارها و کشیدگى‏هایى است که در عضلات گردن و جمجمه به وجود مى‏آید. به این نوع سردردها اصطلاحا سردردهاى تنشى‏[1] گفته مى‏شود. این سردردها به‏طور مکرر در افراد رخ مى‏دهند و به صورت درد متوسطى در هر دو طرف سر ایجاد مى‏شوند. سایر انواع سردردها مثل سردرد میگرن و سردردهاى خوشه‏اى داراى علل مختلف دیگرى هستند. تعداد اندکى از سردردها داراى یک علت زمینه‏اى وخیم و جدى مى‏باشند که نیاز به توجهات فورى پزشکى دارند. براى مثال بروز یک سردرد شدید ممکن است نشانه‏اى از مبتلا شدن به بیمارى مننژیت باشد.

در بیمارى مننژیت غشاء پوشاننده مغز و نخاع دچار التهاب مى‏شود. همچنین ممکن است علت بروز یک سردرد شدید خونریزى ساب‏آراکنوئید[2] باشد که در این وضعیت خونریزى در بین غشاهایى که مغز را پوشانده‏اند ایجاد مى‏گردد. در یک فرد سالخورده، سردردى که همراه با درد یا حساس شدن پوست سر و یا گیجگاه باشد ممکن است به خاطر بیمارى التهاب شریان تمپورال (گیجگاهى) ایجاد شده باشد. گاهى اوقات سردردها به خاطر مصرف طولانى مدت داروهاى مسکن قوى نیز ممکن است رخ دهند. اگر شما دچار سردرد شدیدى شده‏اید که بیش از 24 ساعت طول کشیده است و یا اینکه همراه با علایم دیگرى مثل اختلالات بینایى یا استفراغ مى‏باشد. شما باید بدون معطلى به پزشک مراجعه کنید و طبق دستور و تجویز او به درمان بپردازید.

نحوه‏ى درمان سردرد: پزشک بیمار مبتلا به سردرد را باید به‏طور کامل معاینه کند. اگر به نظر رسد که علت سردرد شما به خاطر مشکلات و بیمارى‏هاى زمینه‏اى مى‏باشد ممکن است نیاز باشد که بررسى‏ها و آزمایش‏هایى مثل انجام سى تى اسکن و یا ام آر آى از مغز انجام دهید. درمان براساس نوع درد و علت ایجاد کننده‏ى آن، انجام مى‏شود. سردردهاى تنشى معمولا با استراحت کردن و مصرف داروهاى مسکن برطرف مى‏شوند. سردردهاى میگرنى و سردردهاى خوشه‏اى را مى‏توان با تجویز داروهاى خاصى مثل داروهاى تریپتان یا ارگوتامین یا داروهاى گیاهى مؤثر دیگر، درمان کرد.

سردردهاى تنشى و نحوه‏ى درمان آن: سردردهاى تنشى اغلب بر اثر استرس و یا قرار گرفتن در یک وضعیت بد که باعث سفت شدن عضلات سر و گردن مى‏شوند ایجاد مى‏گردند. سردردهاى تنشى معمولا فقط چند ساعت طول مى‏کشند، اما بعضى از افراد ممکن است دچار سردردهاى تنشى شوند که چند روز و یا چند هفته باقى بماند. سردردهاى تنشى عودکننده، اغلب در افرادى که دچار افسردگى هستند و یا به خاطر مشکلاتى که در محل کار یا منزل دارند دچار استرس‏هاى دایمى هستند بیشتر بروز مى‏کند.

سردردهاى تنشى اغلب در محیطهاى پر سروصدا، گرم و شلوغ شدت مى‏یابد. این نوع از سردردها ممکن است در هر شخصى رخ دهد ولى بیشتر در خانم‏هاى بالاى 20 سال رخ خواهد داد.

علایم و نشانه‏هاى سردردهاى تنشى اغلب در ساعات نزدیک به ظهر و یا اوایل بعد از ظهر ایجاد

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 149

مى‏شود و ممکن است چندین ساعت باقى بماند. این علایم عبارتند از:

- دردى که معمولا به صورت ثابت بوده یا ممکن است به صورت ضربانى باشد. این درد در بالاى چشم‏ها و یا عموما در بالاى سر احساس مى‏شود.

- احساس وجود فشار در پشت چشم‏ها.

- سفت شدن عضلات گردن.

- احساس سفتى دور سر.

افرادى که به سردردهاى تنشى مداوم مبتلا هستند اغلب دچار بدخوابى مى‏شوند. این افراد ممکن است به خاطر این مشکل دچار افسردگى شوند و احساس نمایند که انرژى‏شان از دست رفته است.

مصرف داروهاى مسکن مثل استامینوفن ممکن است به تسکین سردردهاى تنشى کمک کند.

بااین‏حال مصرف طولانى مدت داروهاى مسکن ممکن است خودش در نهایت باعث بروز سردرد شود. اگر شما دچار سردرد شدیدى شده‏اید که بیش از 24 ساعت طول کشیده است و با اقداماتى که خودتان در منزل براى درمانتان انجام داده‏اید تسکین پیدا نکرده و یا اینکه سردردتان همراه با علایم و مشکلاتى مثل استفراغ و یا تار شدن چشم‏هایتان مى‏باشد سریعا به پزشک مراجعه کنید. پزشک در مورد شدت و میزان عود سردردهایتان از شما سؤالاتى خواهد پرسید و ممکن است به دنبال پیدا کردن علایم استرس و یا افسردگى در شما باشد. سردردهاى تنشى اغلب با مشاهده‏ى علایم آن تشخیص داده مى‏شود، اما در بعضى مواقع ممکن است نیاز به انجام بررسى‏هاى دیگرى مثل گرفتن سى تى اسکن یا ام آر آى از مغز باشد تا علل زمینه‏اى احتمالى بروز این سردردها بررسى شود.

پزشک شما ممکن است براى برطرف کردن یا کم کردن استرستان توصیه به انجام روش‏هایى مثل تمرینات آرامش‏سازى (ریلکسیشن) و یا یوگا نماید.

اگر شما دچار افسردگى هستید پزشک ممکن است داروهاى ضد افسردگى برایتان تجویز کند. به محض اینکه افسردگى یا استرس شما از بین رفت، سردردهاى تنشى نیز معمولا تسکین مى‏یابند، اما ممکن است این سردردها در آینده دوباره عود نمایند.

سردرد سرد مزاجان: دارچین، میخک، دارفلفل، اسارون، اگیر ترکى، قرفه، زنجبیل و هیل قرابى از هر کدام 5 گرم. سنبل، رب اصل سوس و سنبل الطیب از هر کدام 10 گرم. همه را نرم بکوبید بعد با 250 گرم عسل مخلوط کنید. هر روز صبح، ظهر و شب هر مرتبه یک قاشق شربت‏خورى از آن را میل کنید.

سردردهاى خوشه‏اى و علایم آن: سردردهاى خوشه‏اى کلاستر[3] سردردهاى شدید اما کوتاه مدتى هستند که در یک قسمت سر ایجاد مى‏شوند. این سردردها از نظر عود کردن، داراى الگوى خاصى هستند؛ معمولا در مواقعى که ایجاد مى‏گردند روزى یک تا چهار بار رخ مى‏دهند. ممکن است تا مجموعه سردردهاى بعدى چند ماه یا چند سال فاصله پیدا شود.

بااین‏حال، افرادى داراى سردردهاى خوشه‏اى هستند که فواصل بین این مجموعه از دردها کوتاه باشند.

مانند میگرن، در سردردهاى خوشه‏اى نیز، افزایش جریان خون به خاطر گشاد شدن رگ‏هاى مغزى دیده مى‏شود. سردردهاى خوشه‏اى در مردان بسیار شایع‏تر از زنان مى‏باشد. سیگار کشیدن و نوشیدن مشروبات‏

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 150

الکلى، احتمال خطر ابتلاء به این وضعیت را افزایش مى‏دهد.

سردردهاى خوشه‏اى اغلب از هنگام صبح شروع مى‏شود. علایم اصلى این نوع سردردها که به‏طور ناگهانى ظاهر شده و یک طرف سر یا صورت را گرفتار مى‏سازد عبارتند از:

- درد شدید در اطراف یک چشم یا گیجگاه.

- افتادن پلک چشم.

- پر بودن و گرفتگى بینى و گاهى اوقات آبریزش از یک سوراخ بینى.

- گر گرفتگى و قرمز شدن یک طرف صورت.

هر مرحله‏اى از این دردها ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشد. زمان میانگین هر حمله‏ى سردرد 15 تا 30 دقیقه طول مى‏کشد. اگر شما دچار یک سردرد شدید و ناگهانى براى اولین‏بار شده‏اید و یا اینکه علایم آن با سردردهایى که قبلا داشته‏اید متفاوت بود باید سریعا به پزشک مراجعه کنید، تا احتمال وجود علل زمینه‏اى وخیم، بررسى و درمان شود.

نحوه‏ى درمان سردردهاى خوشه‏اى: پزشک ممکن است براى کم کردن مدت و شدت سردردهاى خوشه‏اى داروى ضد میگرن تجویز کند. استنشاق اکسیژن از طریق ماسک مى‏تواند در تسکین یک حمله‏ى سردرد شدید و ناگهانى کمک‏کننده باشد. اگر مدت سردردهاى خوشه‏اى طولانى‏تر شوند تجویز یک دوره‏ى کوتاه‏مدت کورتون (کورتیکواستروئید) مى‏تواند به پیشگیرى از عود سردردها کمک کند. در صورت استفاده از داروهاى کورتون‏دار، این نوع داروها به تدریج باید مصرفشان کم شود و هیچ‏گاه نباید به‏طور ناگهانى مصرف آنها را قطع کرد. اگر شما مستعد ابتلاء به سردردهاى خوشه‏اى هستید نباید از دخانیات استفاده کنید و از نوشیدن مشروبات الکلى حتى به مقدار کم نیز باید خوددارى شود. زیرا هر دوى آنها باعث افزایش خطر حملات سردردهاى خوشه‏اى مى‏شوند.

سردردهاى خوشه‏اى ممکن است تا آخر عمر با شما باقى بمانند اما ممکن است فواصل زمانى وقوع بین حملات این سردردها بسیار طولانى باشند.

اگر درد زیر چادرینه مخچه باشد از راه دومین عصب گردنى به دستگاه مرکزى اعصاب وارد مى‏شود. و از طرف دیگر چون پوست سر، در ناحیه‏ى پشت گوش، در محدوده‏ى این عصب است لذا درد در پشت سر ایجاد مى‏گردد.

ضربه به سر

بسیارى از افراد در طول زندگیشان سابقه‏ى ضربه به سرشان را داشته‏اند، اما اکثر این ضربه‏ها خفیف بوده و هیچ‏گونه عوارض طولانى مدتى از خود به جاى نمى‏گذارند. مثلا براى اکثر کودکان بسیار این اتفاق مى‏افتد که از جایى بیفتند و سرشان به جایى اصابت کند، بااین‏حال ضربات وارده به سر مى‏توانند بسیار شدید باشند و به عنوان علت اصلى مرگ در جوانان، مطرح باشند. بیشترین آسیب وارده بر سر در تصادفات جاده‏اى رخ مى‏دهد. میزان شدت یک ضربه به سر را نباید به سادگى فقط با مشاهده‏ى ظاهر فرد تشخیص داد، زیرا صدمات شدید مغزى مى‏توانند بدون اینکه هیچ‏گونه نشانه‏اى از صدمه به پوست سر و یا جمجمه دیده شود اتفاق بیفتند.

انواع صدمات وارده به سر: شدت صدمات وارده به سر متفاوت مى‏باشند و مى‏توانند باعث آسیب به پوست سر، جمجمه یا مغز و یا ترکیبى از هر سه آنها باشد. در بعضى از ضربات، سر و چشم‏ها نیز ممکن است دچار آسیب شوند. صدمات وارده به پوست سر به تنهایى معمولا صدمات خفیفى بوده و هیچ‏گونه عوارض خطرناک طولانى مدت، نخواهد داشت.

بااین‏حال یک بریدگى در پوست سر ممکن است باعث‏

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 151

ایجاد خونریزى زیادى شود زیرا بسیارى از رگ‏هاى خونى در نزدیکى پوست سر قرار دارند. در نتیجه ظاهر این صدمات خیلى بدتر و ترسناک‏تر از آن چیزى است که واقعا رخ داده است.

شکستگى‏هاى جمجمه ممکن است بر اثر وارد آمدن ضربه به سر ایجاد شوند. در این موارد ممکن است هیچ‏گونه خونریزى از پوست سر ایجاد نشود، اما گاهى اوقات این شکستگى‏ها همراه با خونریزى به داخل جمجمه و یا آسیب دیدن مغز مى‏باشد. مغز مى‏تواند به‏طور مستقیم یا غیر مستقیم آسیب ببیند.

آسیب مستقیم معمولا در هنگام شکستگى جمجمه و یا بعد از فرو رفتن شى‏ء به داخل مغز (مثل چاقو) روى مى‏دهد. آسیب غیر مستقیم به مغز، هنگامى رخ مى‏دهد که ضربه‏اى شدید به سر وارد شود. اما جمجمه صدمه‏اى نمى‏بیند. براى مثال اگر به یک سمت سر ضربه‏اى وارد شود، از آنجایى که مغز در داخل جمجمه تکان شدیدى مى‏خورد احتمال صدمه دیدن آن زیاد است. همچنین بر اثر جمع شدن و افزایش مایعات در جمجمه در اثر ضربه نیز، به خاطر فشارى که از سوى این مایعات به مغز وارد مى‏شود ممکن است مغز دچار آسیب شود. خون‏ریزى در بین غشاهایى که روى مغز را مى‏پوشانند نیز ممکن است به خاطر فشارهایى که به بافت مغز وارد مى‏آورد باعث بروز صدمات فشارى شدیدى شود.

علایم و نشانه‏هاى ضربه به سر: علایم اولیه اغلب خیلى زود خود را نشان مى‏دهند که در ضربه‏هاى خفیف این علایم معمولا شامل سردرد، کبودشدگى، برآمدگى و یا پارگى پوست سر مى‏باشند. بااین‏حال شخصى که دچار ضربه‏اى بر سر شده است ممکن است در ابتدا به نظر سالم بیاید و هیچ مشکل ظاهرى نداشته باشد، اما چند ساعت و یا چند روز بعد علایمى که نشان‏دهنده یک صدمه جدى به مغز مى‏باشد را بروز دهد. این علایم عبارتند از:

- تارى دید و یا دوتایى دیدن اشیاء

- از دست دادن هوشیارى‏

- سردرد همراه با تهوع‏

- گیجى یا خواب‏آلودگى‏

- اشکال در صحبت کردن یا بریده‏بریده صحبت کردن‏

- استفراغ‏

- نشت خون یا یک مایع شفاف از بینى یا گوش‏ها

در موارد شدید ضربه به سر فرد ممکن است کاملا هوشیارى خود را از دست داده و به کما برود. گاهى اوقات ضربه به قدرى شدید است که فورا باعث مرگ مى‏شود. اگر بعد از وارد آمدن ضربه به سرتان دچار یک سردرد شدید و یا پارگى پوست سر شدید که نیاز به بخیه زدن داشت، باید فورا به بیمارستان مراجعه کنید.

کودکان که هنوز نمى‏توانند علایم و مشکلات خود را بیان کنند را باید بعد از وارد آمدن ضربه به سرشان دقیقا تحت نظر داشت. اگر کودک استفراغ کرد و یا اینکه ناراحت یا خواب‏آلوده بود شما باید سریعا او را به بیمارستان برسانید. ضربه به سر در صورتى که باعث از دست دادن هوشیارى شود حتما باید در بیمارستان مورد ارزیابى و درمان قرار گیرد.

بعضى از افراد بعد از اینکه ضربه‏اى به سرشان وارد شد دچار مشکلات طولانى مدتى مى‏شوند که چند ماه و یا بیشتر ممکن است طول بکشد. این مشکلات شامل بروز سردردهاى مکرر، سرگیجه، عدم تمرکز حواس، و از دست دادن تعادل مى‏باشد. همچنین ممکن است گوش آنها به‏طور دایم زنگ بزند. افرادى مثل بوکسورها (مشت زنها) که دایما سرشان تحت ضربات شدید قرار مى‏گیرد ممکن است در نهایت دچار پارکینسون شوند. اگر بر اثر وارد آمدن ضربه به سر، زخم بازى بر روى پوست سر ایجاد شود باکترى‏ها مى‏توانند از طریق آن وارد جمجمه شده و باعث ایجاد عفونت شوند. به ندرت، صدمات مغزى ممکن است بر روى صحبت کردن، حرکت کردن و قدرت ذهنى فرد

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 152

تأثیر بدى بگذارند. بعضى از آسیب‏هاى مغزى ممکن است باعث بروز تشنج‏هاى مکرر شود.

نحوه‏ى درمان ضربه‏هاى سر: اگر ضربه‏اى به شما وارد آمده اما هوشیاریتان را از دست نداده‏اید و فقط کمى سردرد دارید مى‏توانید براى تسکین این درد از قرص استامینوفن یا جوشانده‏اى که حالت مسکن داشته باشد استفاده کنید. بااین‏حال در چنین مواردى نباید از آسپرین یا سایر داروهاى ضد التهاب غیر استروئیدى مثل بروفن یا دیکلوفناک استفاده کرد.

زیرا این داروها ممکن است باعث شدّت خون‏ریزى شوند. اگر شما همراه کسى هستید که دچار ضربه به سر شده است باید کمک‏هاى اولیه را براى او انجام دهید.

اگر هوشیارى او از دست رفته است (حتى براى یک مدت کوتاه) و یا اگر نگران هستید که شدت صدمه او ممکن است زیاد باشد او را سریعا به بیمارستان برسانید.

در بیمارستان پزشک معاینات کاملى را انجام خواهد داد و براى اینکه ببیند که آیا شکستگى جمجمه هم رخ داده است یا نه، اقدام به گرفتن عکس رادیوگرافى خواهد کرد. همچنین براى بررسى تورم یا خون‏ریزى مغزى، ممکن است سى تى اسکن یا ام آر آى نیز درخواست شود. در بعضى موارد ممکن است براى اطمینان بیشتر فرد را یک شب در بیمارستان بسترى نمایند. اگر صدمه خفیف باشد پزشک ممکن است توصیه کند. که شخص در خانه استراحت کند بااین‏حال اگر در هنگام استراحت مجددا علایم و مشکلاتى بروز کند، فرد دوباره باید خود را به بیمارستان برساند.

فردى که دچار یک آسیب شدید به سر شده است معمولا در بخش مراقبت‏هاى ویژه (آى سى یو) بسترى مى‏شود تا به‏طور کامل تحت نظر قرار داشته باشد. اگر تورمى در مغز وجود داشته باشد داروهاى کورتون‏دار (کورتیکو استروئیدها) ممکن است تجویز شوند. اگر خطر بروز عفونت نیز وجود داشته باشد داروهاى آنتى بیوتیک نیز به فرد داده مى‏شود. در مواردى که بر اثر تجمع مایع در مغز و یا وارد آمدن فشار از سمت جمجمه، مغز تحت فشار قرار گرفته باشد، انجام عمل جراحى مى‏تواند به برطرف شدن این فشار کمک کند.

همچنین براى برداشتن لخته‏هاى خون نیز ممکن است نیاز به انجام عمل جراحى باشد.

اگر صدمات مغزى باعث پیدایش اختلال در صحبت کردن و یا حرکت کردن فرد شود ممکن است نیاز به گفتار درمانى، فیزیوتراپى و کاردرمانى باشد.

اکثر افرادى که دچار ضربه خفیف به سر مى‏شوند بعد از چند روز به‏طور کامل بهبود مى‏یابند، اما پیش‏بینى عاقبت ضربه‏هاى شدیدى که به مغز وارد مى‏آید اغلب دشوار مى‏باشد. در موارد شدید حدود 50 درصد این افراد زنده مى‏مانند گرچه بهبودى آنها ممکن است تا دو سال نیز طول بکشد و بعضى از مشکلات مثل اختلال در صحبت کردن ممکن است تا آخر عمر براى آنها باقى بماند. به‏طور کلى باید دانست که در موارد شدید صدمات مغزى ممکن است فلج شدن، کما، از دست رفتن دایم هوشیارى و یا مرگ نیز اتفاق بیفتد.

تومورها نیز که به مغز فشار وارد مى‏کنند، موجب سردرد شدید مى‏گردند. این نوع سردردها معمولا مربوط به منطقه خود تومور هستند. یعنى در هرکجا که تومور یا غده قرار گرفته باشد در همان قسمت نیز درد ایجاد مى‏گردد و این درد موقعى مربوط به تحت فشار قرار گرفتن ناحیه‏اى از مغز است که تومور یا غده در مجاورت آن قرار گرفته باشد. اگر به خاطر داشته باشید که تومور یا غده‏هاى بالاى چادرینه مخچه دردى به طرف جلوى سر و تومورهاى زیر چادرینه مخچه دردى به طرف عقب سر ایجاد مى‏کند، لذا به آسانى جاى هر تومور یا غده داخل مغز را تشخیص خواهیم داد.

ممکن است سردرد از مننژیت باشد. در صورتى که‏

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 153

سردرد مربوط به مننژیت باشد، شدیدترین سردرد را ایجاد مى‏کند. این بیمارى موجب التهاب تمام قسمت‏هاى مننژ یا پرده مغز از جمله، مناطق حساس سخت شامه و نواحى حساس اطراف جیب‏هاى وریدى مى‏شود. در این هنگام درد آن تمام کاسه سر را فرا مى‏گیرد.

ممکن است سردرد به علت کم شدن مایع نخاع باشد. اگر حتى 20 سى‏سى از مایع نخاع گرفته شود درد شدیدى در سر ایجاد خواهد شد. مخصوصا اگر بیمار ایستاده باشد. این درد به علت فشار منفى است که در مغز به وجود مى‏آید. زیرا فشار مایع نخاع در ازاء هر 20 سى‏سى مایع کشیده شده حدود 200 میلى لیتر آب تنزل مى‏نماید. این کاهش، باعث کشیده شدن سطوح مختلف سخت شامه مى‏شود و در سر ایجاد درد مى‏کند.

مغز، در مایعى که درون جمجمه وجود دارد جاى گرفته است. (مانند یک عدد سیبى که در ظرفى پرآب قرار گرفته باشد و هنگامى که آب ظرف را کم کنند سیب به جدار یا ته ظرف برخورد خواهد نمود). به همین طریق چون مایع اطراف مغز کم شود، ایجاد سردرد خواهد کرد.

یکى از موحبات و معیارهاى تناسب آفرینش همین وجود مایع درون جمجمه است. وگرنه با هر ضربه یا تکان اتفاقى که براى انسان پیش مى‏آمد در اثر اصطکاک مغز با استخوان جمجمه درد شدیدى به وجود مى‏آمد.

سردردها اغلب اوقات در اثر نامنظم بودن چهار خلط مسلط شده در بدن که به نام اخلاط اربعه‏[4] مشهور هستند ایجاد مى‏شوند، که مانند چهار عنصر آب، باد، خاک و آتش مى‏باشند. که عنایت و حکمت حضرت بارى‏تعالى این چهار خلط را ماده‏ى خلق اعضاء رئیسه قرار داده است. حکماى قدیم و فلاسفه و اطباء یونان و بطلمیوس و شیخ الرئیس بو على سینا و سایر اساتید طب، مأخذ حیات و بقاى انسانى را همین چهار خلط مى‏دانسته‏اند. لذا همه بیمارى‏هاى داخلى، خارجى و جلدى مستولى شده و یا ارثى را، بر مبناى تنظیم و مرتب کردن این اخلاط معالجه مى‏کردند و نتایج خوبى هم بدست مى‏آوردند. لذا اصول درمان نباید از این چارچوب خارج شود. امراض گوناگونى که در وجود انسان هویدا مى‏شود اغلب در اثر غلبه کردن یکى از آن چهار خلط مى‏باشد. یعنى هرکدام از اخلاط، تعادل خود را از دست دهند و یا یکى از آنها بر دیگرى غالب گردد، انسان را دچار کسالت و بیمارى خواهد کرد.

لذا در صورت بروز هر بیمارى بهتر است ابتدا انسان مبدأ و منشأ کسالت‏ها را در وجود خود جستجو و کشف کند و بداند کدام اخلاط کم یا زیاد شده‏اند، سپس به دفع و رفع آن بپردازد، تا بیمارى برطرف گردد و انسان سلامت خود را بدست آورد. پس با این توصیف به این نتیجه مى‏رسیم که در اثر به هم خوردن تعادل یکى از اخلاط، قسمتى یا اعضایى از بدن به بیمارى مبتلا شده و انسان دچار سردرد مى‏گردد. آن سردرد زنگ خطرى است براى اینکه انسان توسط آن، به بیمارى خود پى برده و به معالجه آن بپردازد. همان گونه که از این مطالب برداشت مى‏شود، باید با مصرف دارو یا غذاهاى مناسب اخلاط را تنظیم کرد تا به بهبودى دست یابیم.

(براى تنظیم نمودن آن باید به قسمت اخلاط اربعه در همین کتاب مراجعه شود.) پس از تنظیم اخلاط اربعه، در صورتى که بهبودى حاصل نشد باید علت دیگرى را که باعث سردرد شده در وجود خود یافته و به درمان آن بپردازیم.

سردرد علت‏هاى مختلفى خواهد داشت که به ترتیب در ادامه مطالب این کتاب، درباره‏ى هریک از آنها و طرز درمانشان شرح خواهیم داد. اما لازم دانستم که قبل از شرح کامل به چند نکته اشاره کنم که اگر درد در وسط و جلوى سر باشد احتمالا از بیمارى‏هاى رحمى و کمبود خون حیض یا سینوزیت و اگر درد در پشت سر[5]

 

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران ؛ ص154

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 154

باشد احتمالا از ناراحتى کلیه، و اگر درد در وسط سر مایل به جلو باشد احتمالا از حجاب حاجز (دیافراگم)، و اگر درد در قدام نزدیک پیشانى باشد احتمالا از سینوزیت یا بیمارى روده‏ها و دستگاه گوارش خواهد بود.

سردرد ناشى از اخلاط اربعه‏

سردرد از غلبه‏ى بلغم: اگر عقب سر به تنهایى درد گرفت و فشار درد در پشت سر باشد از غلبه‏ى رطوبت است و بلغم زیاد شده. علامت زیاد شدن بلغم نیز سنگینى سر، جمع شدن بزاق دهان، آمدن آب از دهان، مختصرى دل‏آشوبى، ترش بودن بوى غذاهاى خورده شده و سفید بودن رنگ مدفوع مى‏باشد. لذا براى رفع غلبه بلغم (به قسمت اخلاط اربعه مراجعه شود).

باید نان با مغز گردو، ماهیچه‏ى گوسفند با زیره سیاه، گوشت کبوتر، موز، گوشت بلدرچین، گوشت گنجشک، کره و عسل، چغندر، خربزه و خرما بیشتر میل کنید.

* براى معالجه‏ى این‏گونه سردردها باید زیره سبز، زیره سیاه، زنیان و رازیانه از هرکدام 5 گرم، نبات 100 گرم همه را باهم بسیار نرم بسایید. هر صبح، ظهر و شب بعد از غذا یک قاشق غذاخورى از آن را در دهان بریزید و بخورید.

* صد و پنجاه گرم سیاهدانه کوبیده‏شده را با 500 گرم عسل مخلوط کرده، و هر صبح و شب هربار یک قاشق غذاخورى میل شود.

* هر صبح، ظهر و شب قهوه را با دارچین مثل چاى دم کنید و بنوشید.

* هر صبح و عصر هربار مرزنجوش، بادرنجبویه و استوخدوس هندى از هرکدام 5 گرم، مخلوط کرده، و آن را دم کنید. آب آن را صاف و با عسل یا نبات شیرین کرده، بنوشید.

ضمنا مى‏توان براى تسکین آن سر را با گلاب بشویید و آب دم‏کرده‏ى مرزنجوش را روزى سه مرتبه در بینى بچکانید. یا برگ سداب را بسیار نرم بسایید، با سرکه مخلوط کرده روزى سه بار در بینى بچکانید.

سردرد از غلبه بلغم و سودا: در صورتى که سودا و بلغم هر دو غلبه کرده و ایجاد سردرد کرده باشند، ابتدا اقدام به برطرف کردن خلط سودا و بلغم کنید (به قسمت اخلاط اربعه مراجعه شود) و پس از آن گل بنفشه فرنگى و گل نیلوفر آبى و گل بابونه‏ى شیرازى و مغز ناخنک را، هر روز صبح و عصر و از هرکدام 3 گرم مخلوط کرده، و بجوشانید، آب صاف‏کرده‏ى آن را شیرین کرده و بنوشید. و نیز زیره‏ى سبز و ماش را مخلوط کرده، نرم بسایید بعد با گلاب مخلوط کنید و به محل دردناک بمالید.

* آرد جو و گل ختمى ساییده شده را با روغن گل و سرکه مخلوط کرده و به محل درد بمالید. ضمنا از خردل و چغندر هم در خوراکى‏هاى روزانه استفاده کنید.

سردرد از غلبه سودا: در صورتى که سردرد به علت غلبه سودا باشد این علامات ممکن است همگى یا چندتایى در نتیجه‏ى آن خودنمایى کند. مانند سنگینى و درد پیشانى، سفت و سخت عمل نمودن مزاج، تیرگى رنگ مدفوع، سفیدى ادرار، تیرگى رنگ چهره، احساس صدا در گوش یا در سر، تنگى چشم، خستگى چشم، بى‏خوابى، چرت زدن، کندى نبض، کم‏حرفى، از شنیدن حرف و صدا ناراحت شدن، بى‏حوصلگى، بى‏حالى، وسواس و افکار نامنظم.

در صورتى که سردرد از غلبه سودا تشخیص داده شد، ابتدا خلط سودا را برطرف کنید (به قسمت اخلاط اربعه مراجعه شود). ضمنا اگر با ماهیچه گوسفند نخود آب درست کرده و یا آش شلغم، آش قمرى، چغندر یا آش چغندر، شیر، خردل و آب دم‏کرده‏ى افتیمون میل کنید، مفید است.

* همچنین مى‏توانید هر صبح ناشتا یک قاشق غذاخورى شربت افتیمون را در یک استکان آب حل کرده و بنوشید و نیز افتیمون را بجوشانید و آبش را صاف‏

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 155

کرده در بینى بچکانید بعد از آن هم 60 گرم گل قند بخورید.

* مرزنجوش را بجوشانید و با آن بخور دهید بعد آب آن را صاف و شیرین کرده، بنوشید سپس تفاله‏ى آن را هم بر سر ببندید. هم اینکه شکر قرمز و خاکشیر و ترنجبین و گز علفى را از هرکدام به مقدار مساوى بجوشانید و با آب صاف‏کرده‏ى آن تنقیه کنید.

* صبر زرد را در کمى شیر مادرى که طفل او دختر باشد مخلوط کرده و بر پیشانى بمالید و روى آن را ببندید و از خوردن حبوبات و میوه‏هاى هسته‏دار از قبیل هلو و آلو و زردآلو و غیره نیز پرهیز شود.

سردرد از غلبه صفرا: درصورتى‏که سردرد به علت غلبه صفرا باشد، داراى علاماتى است از قبیل شدت حرارت بدن، خشکى لب‏ها، تلخى دهان، سرعت نبض، عفونت مدفوع (قازوره)، رنگ ادرار کدر و ثقیل مى‏شود. خروج ادرار همراه با سوزش است و مجرا را ناراحت مى‏کند. در این صورت باید ابتدا خلط غالب را برطرف کرده (به قسمت اخلاط اربعه مراجعه شود) و آش جو با عدس، آش کشک، آش آب‏غوره، آش چغندر با گشنیز، آش آب نارنج، آش تمر هندى، آب انار، آب زرشک، آب غوره، آب پرتقال، آب آلو، آب عناب، شربت نارنج، ترشى خیار، کاهو، گشنیز با عدس پخته بیشتر استفاده شود. تا خون صاف شده و درجه حرارت بدن کم شود و رنگ ادرار صاف و شفاف گردد.

همچنین مى‏توانید هربار تباشیر صدفى و صندل سفید را به نسبت مساوى بسیار نرم بسایید. گهگاه مقدارى از آن را در یک فنجان عرق بیدمشک مخلوط کرده، و بنوشید.

* هر روز عناب، زرشک، آلوى بخارا، آلوچه براقانى، سه‏پستان، تمر هندى و گل بنفشه از هرکدام 10 گرم را با 3 گرم شاهتره مخلوط کرده و بجوشانید و صبح ناشتا آب صاف‏کرده‏ى آن را با مقدارى ترنجبین مخلوط کرده، میل کنید.

* مقدارى آلبالو را بجوشانید و آب آن را صاف کنید، بعد مقدارى شربت تمشک و مقدارى سکنجبین را با آن مخلوط کرده و بخورید.

* چهار ترشى که شامل: تمر کحجرات، تمر هندى، زرشک و لیموعمانى سیاه است، همه را به مقدار مساوى باهم دم کنید سپس آب آن را صاف و شیرین کرده، بنوشید. درصورتى‏که بخور سرکه به سر و مغز داده شود آن نیز مؤثر خواهد بود.

سردرد از غلبه خون و صفرا: درصورتى‏که خون و صفرا هر دو غلبه کرده باشد و ایجاد سردرد کند، ابتدا (به قسمت اخلاط اربعه در همین کتاب مراجعه کنید) و خلط غالب را برطرف سازید. بعد براى درمان آن هر صبح ناشتا، عناب و زرشک را مخلوط کرده، بجوشانید بعد آب آن را صاف و شیرین کرده، بنوشید. از شربت آب‏غوره، آش آب‏غوره، آش سرکه و آش تمر هندى نیز استفاده کنید.

سردرد از غلبه خون: درصورتى‏که سردرد در اثر غلبه خون و حرارت باشد، علامات آن گل انداختن و قرمز شدن رنگ لب‏ها، برافروختگى چهره، ضربان نبض، یبوست مزاج و سفت و سخت بودن مدفوع و سنگینى سر خواهد بود. در این صورت باید ابتدا (به قسمت اخلاط اربعه مراجعه شود) اقدام به رفع خلط غالب کنید. سپس از آش آلوچه براقانى، آش تمر هندى، آش آب‏غوره، آب عناب و آب دم‏کرده‏ى شاهتره بیشتر استفاده کنید.

ضمنا هر روز 4 مثقال عناب، 1 مثقال گل پنیرک، 2 مثقال گل ختمى و همچنین گل بنفشه و شاهتره از هر کدام 1 مثقال را باهم مخلوط کرده و بجوشانید بعد آب آن را صاف و شیرین کرده، بنوشید.

* یک لیوان آب پرتقال بنوشید و 2 ساعت بعد یک فنجان آب نارنج و 2 ساعت بعد 2 قاشق غذاخورى آب‏لیمو را با شربت قند مخلوط کرده و میل کنید.

* تخم گشنیز را نرم بکوبید بعد با کمى سرکه خمیر کنید، بر سر بمالید.

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 156

* روزى سه مرتبه هربار 2 قطره روغن بنفشه بادام را در هر سوراخ بینى بچکانید. یا آب گشنیز را با سرکه مخلوط کرده و در بینى بچکانید.

* گل خطمى کوبیده را با سرکه خمیر کرده، و بر سر ببندید.

* گرد غوره را با آب خمیر و بر سر ضماد کنید.

ضمنا عمل حجامت یا رگ زدن که باعث مى‏شود مقدار خون کاهش یابد، لذا در مورد سردردى که از غلبه خون و حرارت بالا باشد بسیار مفید است.

سردردهاى خارج از جمجمه‏

در اکثر سردردها از جمله سردرد هیستامینى، سردرد توکسیک (سردرد سمى) و سردرد میگرنى همزمان با اتساع سرخرگ‏هاى درون جمجمه، سرخرگ‏هاى بیرون جمجمه نیز متسع مى‏شود، اما مواردى نیز مشاهده مى‏گردد که با وجود اینکه فقط سرخرگ‏هاى خارج جمجمه متسع شده‏اند سردرد وجود دارد. در این موارد اگر سر را ببندند و بدین جهت فشارى بر قاعده رگ متسع شده وارد گردد سردرد تسکین مى‏یابد. گرچه وجود اتساع عروقى را در این‏گونه موارد به علت وجود هیستامین مى‏دانند اما هنوز عامل اصلى این‏گونه سردردها شناخته شده نیست.

سردرد پس از خواب: درصورتى‏که پس از خوابیدن یعنى هنگام بیدار شدن سردرد مى‏گیرید، باید اول تشخیص داده شود که از چهار خلط اربعه کدام یک غلبه کرده است. (به قسمت اخلاط اربعه در همین کتاب مراجعه شود) و پس از مشخص شدن به درمان و تنظیم اخلاط بپردازید. پس از تنظیم اخلاط خاکستر چوب سوخته درخت انجیر را با سرکه خمیر کنید و بر سر گذارید و چند شب این عمل را تکرار کنید.

سردرد از خستگى: درصورتى‏که به واسطه‏ى خستگى و در اثر فشار کار، سردرد ایجاد شود، بهترین درمان خوابیدن و استراحت کردن است. ولى اگر امکان خواب کامل و استراحت مطلق را ندارید و در حین انجام کار روزانه در اثر شدت فشار کارى احساس سردرد کردید، بهتر است پس از هر ساعت کارى حدود 10 تا 15 دقیقه چشم‏هاى خود را بر روى هم گذاشته و با هیچ‏کس صحبت نکنید و به‏طور کامل آرام و ساکت بنشینید و بعد دو دست را از ران‏ها به سمت زانوى خود بکشید بعد قدرى پیشانى و سر و گوش خود را مالش دهید و در حین این اعمال نفس‏هاى عمیق بکشید.

چون اگر ریه با تنفس عمیق از هواى تازه پر شود سردرد مرتفع خواهد شد.

* هنگام سردرد انگشت سبابه‏ى خود را با آب معمولى خیس کرده و پشت گوش‏هاى خود را تر کنید بعد گوش‏ها را ماساژ دهید، سردرد مرتفع خواهد شد.

ضمنا مى‏توانید به اندازه‏ى یک قاشق سوپ‏خورى گل بابونه شیرازى را در یک لیوان آب جوش دم کنید بعد آب آن را صاف و شیرین کرده و بنوشید.

* یک قاشق قهوه دم کنید بعد با شکر شیرین کرده و بنوشید.

* یک فنجان کاکائوى حل شده در آب یا کاکائوى مخلوط شده با شیر را شیرین کرده و بنوشید.

سردرد از ضعف دماغى: سردردى که با مبدأ ضعف دماغى باشد، علایم آن کدورت حواس، ظهور آفت در اعمال و رفتار دماغى، اختلال در تخیل و افکار، وجود هیجان و ناآرامى، پیدایش سردرد به هنگام تحریک و تهیّج براى صاحب آن، تحریک و تهیّج مانند شنیدن صداهاى بلند یا بوییدن بودارهاى مختلف و غیره.

* براى درمان این‏گونه سردرد بهتر است گوشت پرندگان را با نخود، کمى زعفران و کمى دارچین بپزید و موقع برداشتن از آتش مقدارى گلاب در آن بریزید و بخورید. همچنین از کمپوت میوه‏ها و شربت صندل استفاده کنید. بوییدن سیب سرخ و یا عنبر و یا گلاب هم مؤثر خواهد بود. مالیدن مخلوط روغن گل و گلاب و

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 157

سرکه بر سر نیز مفید است.

* مى‏توانید تخم خشخاش و شاهدانه از هرکدام 10 گرم، گل محمدى 20 گرم، مغز بادام خام 100 گرم، نبات 500 گرم، همه را بسیار نرم بسایید و بعد از هر غذاى روزانه، یک قاشق غذاخورى از آن را در دهان بریزید و بخورید.

* گل محمدى، گل بنفشه فرنگى، گل گاوزبان و تخم گشنیز از هرکدام 10 گرم، مغز فندق خام 40 گرم، مغز بادام، مغز گردو و مغز پسته از هرکدام 100 گرم، همه را مخلوط کرده، با 500 گرم شکر بسایید و هر صبح، ظهر و شب بعد از هر غذا یک قاشق غذاخورى از آن را در دهان بریزید و بخورید.

سردرد که از ضعف بدن باشد: اگر سردرد از ضعف بدن و بى‏قوگى باشد مى‏توانید در موقع پختن نان، شنبلیله‏ى خشک و سیاهدانه را فراوان روى نان بپاشید و بخورید.

* سیترات دوفر (جوهر آهن) و براده‏ى آهن نرم و قهوه را ساییده و به اندازه‏ى هر سه دارو، حنا مخلوط کنید و شب موقع خواب مقدارى از آن را با گلاب خمیر کرده و بر سر بمالید و صبح بشویید.

* رنگ برگ، رناس نرم و گل محمدى ساییده شده را مخلوط کنید و شب هنگام خواب با گلاب خمیر کرده و بر سر بمالید و صبح بشویید. پس از خشک کردن سر، پوست سر را با روغن زیتون مالش دهید.

* مورد نرم، آرد نخود و زرده‏ى تخم‏مرغ و کمى عسل را مخلوط کرده، و شب هنگام خواب بر پوست سر بمالید، سر را پیچیده و صبح در حمام بشویید.

* مقدارى نشاسته‏ى گندم را با آب خمیر کرده و شب بر پیشانى بسته و بخوابید.

* مقدارى گندم را بو دهید و تا گرم است با کمى نمک مخلوط و در کیسه‏اى ریخته و روى قسمت وسط سر قرار دهید و پس از سرد شدن بردارید و این کار را چند بار تکرار کنید.

* تخم شربتى، تخم بالنگو و فرنجمشک را با 2 لیوان گلاب و 2 لیوان عرق بیدمشک مخلوط کرده، و آن را چهار مرتبه در روز میل کنید و بر سر هم، حنا ببندید.

سردرد بعد از حمام: اگر پس از خروج از حمام دچار سردرد مى‏شوید، باید هر روز 5 گرم تخم شربتى را با نصف لیوان گلاب و نصف لیوان عرق گل گاوزبان مخلوط کنید و با عسل شیرین ساخته، میل کنید و روزى چند بار مشک یا عنبر را بو کنید و در حمام‏ها هم با آب جوشانده‏ى بابونه‏ى شیرازى سر را بشویید.

سردرد از گرمازدگى: درصورتى‏که در هواى گرم و در مکان‏هاى بسیار گرم دچار سردرد شدید (سردرد ناشى از گرما) به عنوان درمان، 4 مثقال گل بنفشه فرنگى کوبیده شده و مقدارى خاکشیر را در ظرفى ریخته و یک تکه یخ را خوب روى آنها مالش دهید.

بعد 75 گرم شکر سرخ را جداگانه در آب گرم حل کرده سپس هر دو را مخلوط کرده و بخورید.

* برگ تازه‏ى درخت بید را نرم بکوبید بعد با آب سرد خمیر کنید و بر سر ضماد گذارید و پاها را نیز در آب سرد قرار دهید. همچنین تخم شربتى و خاکشیر را با شربت سکنجبین و یخ مخلوط کنید و بخورید.

سردرد از آفتاب‏زدگى: درصورتى‏که سردرد ناشى از آفتاب‏زدگى باشد، براى تسکین آن مى‏توانید گل خطمى را نرم بکوبید بعد با لعاب اسپرزه مخلوط کرده و بر سر بمالید.

* صندل کوبیده را با کافور و گلاب مخلوط کرده و بر سر بمالید.

* روغن گل و آب خیار و سرکه را مخلوط کرده و بر سر بمالید.

* دستمالى را در سرکه گرم بگذارید و روى پیشانى نگهدارید.

سردرد از سرماخوردگى: راه رفتن در برف و ماندن در هواى سرد و خوردن نوشیدنى‏هاى سرد شده و خوراکى‏هاى یخى و خوردن یخ یا برف و غیره گاهى‏

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 158

باعث سردردهاى بسیار شدیدى مى‏شود در این صورت باید کمى فرفیون را با روغن یاسمن یا روغن سداب یا روغن مرزنجوش مخلوط کرده و به صورت نیمگرم بر سر بمالید.

* گل خطمى و پوست خشخاش را در آب ریخته و آن‏قدر بجوشانید تا آبش تمام شود بعد آنها را بر پیشانى گذاشته و روى آن را ببندید.

* در هر سوراخ بینى مقدار بسیار کمى انفیه استنشاق کنید تا ایجاد عطسه کند. پس از اتمام عطسه روغن بنفشه بادام در بینى بچکانید و استراحت کنید.

* برگ سداب را بسیار نرم بسایید و با سرکه مخلوط کرده و در بینى بچکانید.

* چند قطره بخور اکالیپتوس را در آب در حال جوشیدن بچکانید و خوب بخور دهید. سپس با شال یا کلاه کرکى یا پشمى سر و مخصوصا پیشانى را بپوشانید.

* کاه گندم و کاه جو را مخلوط کرده، بجوشانید و در زیر پارچه‏اى ضخیم رفته، خوب بخور دهید. بعد سر و مخصوصا پیشانى را با شال یا کلاه کرکى یا پشمى بپوشانید تا کاملا عرق کند.

* قهوه‏ى خام و پوست خشخاش و گل بابونه را مخلوط کرده، بجوشانید و سر و مغز را خوب بخور دهید.

* پرکلردوفر یک قطره و سالیسیلات دوسود، 10 گرم هر دو را جوشانده و بخور دهید بعد آبش را هم بنوشید.

* یک تکه آهن تخته مانند را در کوره‏ى آهنگران گذاشته تا گداخته شود. بعد یک پارچه ضخیم بر سر کشیده و آهن سرخ شده را یک‏باره در ظرف آب سرد فرو برید تا بخار ایجاد کند و آن بخار را استنشاق کنید.

* تخم گشنیز، گل بابونه‏ى شیرازى، برگ تیول و برگ اکالیپتوس همه را به اندازه‏ى مساوى مخلوط کرده، بجوشانید و بخور دهید و روزى سه بار تکرار کنید.

* تخم گشنیز، قهوه‏ى خام، پوست خشخاش، کاه جو، کاه گندم، برگ اکالیپتوس و گل بابونه‏ى شیرازى از هرکدام 5 گرم سیاهدانه، اسطوخدوس هندى و مرزنجوش از هرکدام 2 گرم، همه را باهم مخلوط کرده، بجوشانید و روزى سه بار با جوشانده‏ى آن بخور دهید.

سردرد از مننژیت: درصورتى‏که سردرد ناشى از مننژیت باشد، باید بیمار را بلافاصله به بیمارستان منتقل کرد تا آب نخاع وى را بگیرند. و مدتى در هواى معمولى استراحت نماید تا بهبود یابد. اگر دیر متوجه شوند یا دیر این عمل (کشیدن آب نخاع) انجام شود بیمار گردنش خشک مى‏شود یا فلج مى‏گردد.

سردرد جلوى سر: درد جلوى سر سه عامل مى‏تواند داشته باشد. در اثر تنبلى کبد و کلیه، در اثر سرماخوردگى و در اثر رطوبات و غلبه‏ى بلغم و سرد شدن معده مى‏باشد.

بدین جهت باید ابتدا قدرى نمک طعام را با آب خمیر کرده و در گودى کف دو دست و دو پا بگذارید. اگر مختصرى آثار بهبودى حاصل شد مقدارى سیاهدانه‏ى کوبیده را با عسل مخلوط کرده و بخورید.

به عنوان ناهار همان روز آش گل سرخ میل کنید.

اگر با گذاشتن نمک‏ها سردرد شدت یافت، آنگاه آنها را از دست و پاها پاک کرده و بشویید. بعد قدرى آب‏غوره به پیشانى بمالید و حدود 2 لیوان آب انار بنوشید.

سپس 50 گرم عناب نیمکوب‏شده یا زخمى‏شده را بجوشانید، بعد در پارچه‏اى تمیز ریخته و با فشار آب آن را صاف کرده و میل کنید. مقدار کمى هم گرد غوره را با آب خمیر کنید و بر پیشانى ببندید فورا درد تخفیف مى‏یابد.

در صورت تخفیف سردرد باید چند روز، روزى سه بار، هر مرتبه مقدار کمى گشنیز تازه را بکوبید و یا چرخ کنید بعد آب آن را با کمى سرکه مخلوط کرده، صبح، ظهر و شب هربار دو قطره در بینى بچکانید و کمى استراحت کنید.

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 159

* هر روز تخم گشنیز و تاجریزى از هرکدام 10 گرم را بجوشانید. بعد آب آن را صاف کرده با شکر شیرین ساخته و بنوشید، این عمل را هر صبح و شب تکرار کنید.

* تخم خبازى و تاجریزى را مخلوط کرده و در آتش بریزید تا بسوزد و دود آن را استنشاق کنید. بعد سر را با شال یا کلاه یا وسیله‏اى گرم‏کننده‏ى دیگر بپیچید.

سردرد شقیقه: اگر طرفین شقیقه درد مى‏گیرد، یا به قولى تیر مى‏کشید، باید پوست نارنج را بسایید و با کمى سرکه خمیر کرده بر پیشانى و شقیقه ضماد گذارید.

* آب پیاز قرمز را بگیرید و در دو سوراخ بینى بچکانید.

* بابونه‏ى شیرازى، مغز ناخنک، گل بنفشه‏ى فرنگى و شوید خشک را مخلوط و بسیار نرم بسایید، بعد با آب یا کمى سرکه خمیر کرده، بر پیشانى و شقیقه ضماد گذارید.

* چوب چینى را با گل بنفشه بکوبید بعد با کمى سرکه خمیر کرده و بر پیشانى و شقیقه ضماد گذارید.

* زعفران را نرم بسایید، با کمى گلاب مخلوط کرده و گهگاهى بر موضع درد بمالید.

* گل بابونه، پونه و نعناع را مخلوط و باهم بپزید.

آب آن را صاف و تفاله‏هاى آن را بر سر ضماد کنید پس از دو تا سه ساعت به حمام رفته و با آب صاف‏کرده‏ى آن نیز سر را بشویید. مدتى صبر کنید، سپس سر را آبکشى کرده خارج شوید.

* مغز فندق تلخ را بسیار نرم بسایید، بعد با کمى آب مخلوط کرده و در حمام آن‏قدر روى شقیقه و سر بمالید تا کف کند.

* آب شوید پخته را با نمک مخلوط کرده و در حمام بر سر بمالید و مدتى صبر کنید بعد دوش بگیرید.

* اکلیل الملک را در آب خیسانده بعد آن را بجوشانید و آب آن را در حمام بر سر بمالید و مدتى صبر کنید و بعد دوش بگیرید.

ضمنا مى‏توانید 50 گرم آمله مقشر را به مدت هفت روز ابتدا در شیر و بعد در گلاب بخیسانید و سپس نرم بکوبید. گل گاوزبان و تخم خرفه از هرکدام 50 گرم صندل سرخ، صندل سفید، بادیان و سنبل الطیب از هر کدام 20 گرم، تخم گشنیز، بهمن سرخ، بهمن سفید، دارچین، طباشیر هندى، خلال نارنج، ابریشم مقرص و کهربا از هرکدام 10 گرم، مروارید سفته و بسد یا ریشه مرجان از هرکدام 5 گرم، همه را بسیار نرم بسایید بعد با آمله‏هاى کوبیده شده و 200 گرم شربت سیب یا شربت به و یا مخلوط هر دو شربت و یک کیلو عسل مخلوط و صبح، ظهر و شب هر مرتبه یک قاشق غذاخورى از آن را میل کنید.

* زعفران 5/ 2 گرم، مرمکى 2 گرم، قسط شیرین و زرآوند از هرکدام 5 گرم، ریوند چینى، دارچین و اذخر مکى از هرکدام 10 گرم، انیسون 20 گرم، تخم کرفس 30 گرم، همه را مخلوط و نرم بسایید بعد با 250 گرم عسل نیز مخلوط کرده و صبح و ظهر و شب هر مرتبه یک قاشق شربت‏خورى از آن را قبل از غذا میل کنید.

سردرد به علت خشکى بینى: درصورتى‏که سردرد به علت خشکى بینى باشد، با علائمى مانند حالت گرسنگى، دل ضعفه، احساس غم و اندوه، لاغرى، و خشکى پوست همراه است.

* به عنوان برطرف کردن این‏گونه سردردها هر صبح و شب هربار تخم خرفه، اسپرزه و به دانه از هر کدام 5 گرم، را حدود 1 تا 2 ساعت در یک لیوان آب جوش بخیسانید. آب صاف کرده (یعنى لعاب آنها) را با شکر شیرین و میل کنید. شب‏ها هم آرد جو و آرد گندم را مخلوط و با روغن بادام خمیر کرده، بر سر ببندید. صبح به حمام رفته با آب گرم سر را بشویید و پس از حمام و خشک کردن سر روغن کدو یا روغن‏

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 160

بنفشه بادام یا روغن بادام را در هر سوراخ بینى بچکانید. مقدارى از آن روغن را نیز کف پاها بمالید.

سردرد به علت تب: این‏گونه سردرد هنگام تب شدید شروع مى‏شود و همزمان با قطع تب بهبود مى‏یابد.

در این مواقع یک قاشق سوپ‏خورى گل بابونه‏ى شیرازى و یک قاشق شربت‏خورى پوست شاخه‏هاى جوان بید که خشک و کوبیده شده باشد و یا به اندازه‏ى یک قاشق سوپ‏خورى پوست بید تازه و خرد شده را مخلوط و در یک لیوان آب جوش دم کنید. سپس آب آن را صاف و شیرین ساخته و بنوشید. همچنین مقدارى صندل ساییده شده را با کمى کافور و گلاب مخلوط کنید و بر سر بمالید.

* آب خیار را بگیرید و با روغن گل و سرکه مخلوط کرده و بر جلوى سر بمالید.

* صندل کوبیده را با بارهنگ مخلوط کرده در آب خرفه تازه بریزید و بر جلوى سر ضماد گذارید. و درصورتى‏که هوا گرم باشد پاها را با آب سرد بشویید، ضمنا اگر موقع شستن پا از آب جوشیده سرد شده که کمى نمک و کمى هم آب‏لیمو در آن اضافه شده باشد استفاده کنید بهتر خواهد بود.

سردرد با بى‏حالى شدید: براى تسکین آن شیر زن را بر سر بمالید.

سردرد از شدت تب و تب ناشى از بدى کار دستگاه گوارش: در این مورد تنقیه کنید و پس از آن مقدارى گل قند را با آب تمر هندى مخلوط و میل کنید.

سردرد به علت عفونت شدید: در اینجا سنگینى سر شدت بیشترى خواهد داشت و در زانوها نیز درد ایجاد مى‏شود. دانه‏هاى قرمز رنگى روى پوست هویدا مى‏گردد و زبان و دهان بسیار خشک و چشم‏ها برافروخته خواهند شد که در این صورت تب نیز به اعلا درجه خواهد رسید.

در این صورت باید اول بیمار تنقیه شود و بعد (با مراجعه به قسمت اخلاط اربعه در همین کتاب) باید خلط غالب را برطرف کرد.

بهتر است با ماش، جو، گشنیز، کدو، اسفناج و گوشت مرغ، سوپ تهیه کنید و بخورید. مقدارى ریشه‏ى کرچک و زنیان را باهم بکوبید و خمیر کرده بر سر ضماد کنید. گاهى عرق کاسنى یا عرق بید یا عرق بیدمشک یا عرق گل گاوزبان یا گلاب را هربار یک فنجان بنوشید و گل قند هم بخورید.

ضمنا مى‏توانید گلاب و سرکه را نیز باهم مخلوط کرده و در بطرى یا ظرف کوچکى ریخته و دائم آن را بو کنید.

سردرد از زکام: براى درمان سردردهایى که از زکام (گریپ) عارض مى‏گردد پزشکان در طب جدید از قرص‏هاى مسکن که حاوى آسپرین، پیرامون، کافئین یا بعضى از آنها به انضمام اومینال مى‏باشد را تجویز مى‏کنند. اثر این داروها موقت بوده و پس از چندى مجددا سردرد شروع مى‏شود. نه تنها بیمارى را علاج نمى‏کند ممکن است با مصرف مداوم آن، بیمار به آن قرص‏ها اعتیاد پیدا کند و سردرد را با آن تسکین دهد بدون اطلاع از اینکه انواع و اقسام قرص‏ها و به‏طور کلى داروهاى شیمیایى روى مغز، همچنین سلسله‏ى اعصاب و غیره اثر سوء خواهد گذاشت. اما داروهاى گیاهى اثر سوء نداشته و درصورتى‏که درست و بجا مصرف شود انسان مى‏تواند با خیال آسوده از آنها استفاده کند و به نتیجه‏ى مطلوب دست یابد.

لذا اگر سردرد ایجاد شده به علت زکام (گریپ) باشد به عنوان اولین اقدام سر و گوش را با شال یا کلاه کرکى یا پشمى و یا گرم‏کننده‏ى دیگر ببندید و پارچه یا حوله‏اى را گرم کرده و بر جلوى سر بگذارید. جلوى سر را دائم بدین صورت گرم نگهدارید. در گوش‏ها هم پشم یا پنبه گرم کرده بگذارید تا رگ‏هاى مویى، بتواند خون را به خوبى عبور دهند و درد سر ساکت گردد.

* همچنین به عنوان درمان مرزنجوش، بابونه‏ى‏[6]

 

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران ؛ ص161

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 161

شیرازى، بادرنجویه، پرسیاوشان، گل نیلوفر، مغز ناخنک و پوست هلیله‏ى زرد، ریوند چینى، سنامکى، گل محمدى، استوخدوس هندى، گل بنفشه، پوست خشخاش، تاجریزى، رازیانه، ریشه کاسنى، تخم کاسنى، تخم گشنیز، شاهتره و مخلصه از هرکدام 10 گرم، همه را مخلوط و نیمکوب کرده بعد به 10 قسمت مساوى تقسیم کنید. هر قسمت را هر شب در یک و نیم لیوان آب جوش بخیسانید و صبح در همان آب جوشانده، سپس سر و مغز را روى آنها بخور دهید.

هنگامى که آب آن به حدود نصف رسید آنها را صاف و آبش را شیرین کرده و بنوشید. تفاله‏ى آن را مجددا در یک و نیم لیوان آب خیسانده و شب در همان آب بجوشانید و بخور دهید. سپس آب آن را صاف و شیرین کرده بنوشید.

* هر روز گل بنفشه، گل پنیرک، گل کدو، گل نیلوفر، تاجریزى و شکر تیقال را پاک کرده و از هرکدام 10 گرم، مخلوط کرده، بجوشانید. با آن بخور دهید سپس آب آن را صاف و شیرین کرده و بنوشید.

* روزى دو مرتبه پوست خشخاش، بادرنجبویه، اسطوخدوس هندى، مرزنجوش و تخم گشنیز از هر کدام به مقدارى مساوى بجوشانید و بخور دهید، سپس آب آن را صاف و شیرین کرده بنوشید.

* هر روز بابونه‏ى شیرازى و قهوه خام نیمکوب شده و پوست خشخاش و تخم خشخاش را از هرکدام به مقدار مساوى مخلوط کرده و بجوشانید. سر و مغز را با آن بخور دهید. آب آن را صاف و شیرین ساخته بنوشید.

یا هر روز صبح، ظهر و شب هربار تاجریزى را بجوشانید و با آب آن بخور دهید و بعد آب صاف‏کرده‏ى آن را شیرین کرده بنوشید.

* تاجریزى خشک شده را در آتش ریخته و دود آن را بر سر و مغز بدهید.

* برگ بلادن، برگ اکالیپتوس و برگ تیول را باهم مخلوط کرده و بجوشانید و بخور دهید. روغن بادام تلخ را نیز در بینى بچکانید.

* صبر زرد را با پیه بز آب کرده مخلوط کرده و روى آتش ترکیب کنید و روزى سه بار بر پیشانى بمالید.

* مقدار 6 نخود (4/ 1 مثقال) زعفران را با 4 مثقال هلیله‏ى سیاه بسایید و بعد با کمى روغن کنجد مخلوط کرده و بر سر بمالید.

* تنتور بنژوان (طرفین) و تنتور اکالیپتوس از هر کدام 5 گرم و پودر مانتول 1 گرم، اگر همه را جوشانده و به عنوان بخور استفاده کنید مؤثر خواهد بود.

* تنتور بنژوان 30 گرم، تنتور اکالیپتوس 20 گرم و پودر مانتول و گمنول از هرکدام 1 گرم، مخلوط کرده، بجوشانید و بخور دهید مفید خواهد بود.

سردرد از نسوج بینى: در مورد سردردى که از اثرات نسوج بینى و عوامل وابسته به آن ایجاد مى‏شود لازم دانستم به عرض هموطنان عزیز برسانم، مخاط بینى و سینوس‏هاى صورت و پیشانى نسبت به درد بسیار حساس هستند. با اینکه این نوع سردرد خود خیلى حساس نیست اما اگر عفونتى به آن ضمیمه گردد؛ یعنى سینوس‏ها عفونى شود سردرد شدیدتر خواهد شد.

این نوع سردردها بیشتر در عقب کره‏ى چشم و در ریشه‏ى بینى احساس مى‏شود. اگر سینوس‏هاى پیشانى دچار عفونت شوند سردرد در قسمت جلوى سر و بالاى پیشانى تظاهر مى‏کند، اما اگر مربوط به سینوس‏هاى صورت یعنى سینوس‏هاى فکى باشد و آنها دچار عفونت شده باشند درد در محل خود سینوس‏هاى پایین، یعنى زیر چشم‏ها متمرکز خواهد شد. با توجه به مطالب فوق به این نکته توجه کنید.

هنگامى که سینوس‏ها دچار عفونت شده و عفونت باعث سردرد شود آن را سینوزیت نامیده مى‏شود.

سینوزیت‏

چندین حفره پرشده از هوا که به نام سینوس‏

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 162

شناخته مى‏شوند در استخوان‏هاى جمجمه، و در اطراف بینى و چشم‏ها قرار دارند. اندازه و شکل این سینوس‏ها در افراد متفاوت است. سینوس‏ها در هنگام تولد وجود ندارند، اما در دوران کودکى به تدریج به وجود مى‏آیند.

این حفره‏ها به سبک شدن استخوان جمجمه و به وجود آمدن رزونانس (تشدید صوت) در صدا کمک مى‏کنند.

در محل قرار گرفتن سینوس‏ها تعداد زیادى غده‏هاى تولیدکننده‏ى مخاط قرار دارند. این مخاطها به‏طور مداوم از طریق کانال‏هاى باریکى که سینوس‏ها را به پشت بینى متصل مى‏سازند جریان مى‏یابند. مخاط ذرات معلق کوچک را جذب مى‏کند و هواى تنفسى را هنگام عبور از مسیرهاى هوایى مرطوب سازد.

رایج‏ترین دلیل سینوزیت یک عفونت ویروسى مانند سرماخوردگى است. اگر کانال‏هاى ارتباطدهنده‏ى سینوس‏ها به بینى به دلیل عفونت ویروسى مسدود گردند، مخاط در داخل سینوس‏ها جمع مى‏شود.

در بعضى حالات، مخاط به وسیله‏ى باکترى عفونى مى‏گردد.

سینوزیت: این عکس پیشرفته رنگى اشعه‏X یک سینوس عادى و یک سینوس پرشده از مخاط را نشان مى‏دهد که علامت سینوزیت است.

بسته شدن کانال‏ها در افرادى که حالت غیر عادى در بینى خود دارند مانند انحراف بینى‏[7] و یا پولیپ بینى رایج‏تر مى‏باشد. علاوه بر این افرادى که دچار آلرژى هستند و یا نارسایى‏هایى مانند حالت وراثتى سیستیک فیبروزیس‏[8] دارند معمولا بیشتر دچار سینوزیت مى‏گردند.

افرادى که ایمنى بدنى پایینى دارند مانند آنهایى که به ویروس ایدز[9] آلوده مى‏باشند و آنهایى که داروهاى سرکوب‏کننده‏ى سیستم ایمنى مصرف مى‏کنند قابلیت بیشترى براى قرار گرفتن در معرض عفونت‏هایى مانند سینوزیت دارند.

علائم و اقدامات براى سینوزیت: علائم بستگى به این دارند که چه سینوسى مبتلا شده باشد و معمولا عبارتند از:

- سردرد

- درد و تندرنس‏[10] در چهره، به‏خصوص هنگام خم شدن‏

- اگر سینوس‏هاى پشت گونه‏ها آلوده شده باشند، دندان درد به وجود خواهد آمد.

- خروج مواد تغییر رنگ داده از بینى‏

- گرفتگى و انسداد بینى.

- در بعضى حالات عفونت گسترش یافته و ممکن است باعث قرمزى و تورم بافت‏هاى اطراف چشم گردد.

سینوزیت در بسیارى حالات پس از چندى بدون درمان برطرف مى‏گردد. مسکن‏ها و ضد احتقان‏ها[11] تا

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 163

حد مجاز مى‏توانند علائم را تسکین دهند. استفاده از بخور معمولا براى پاک کردن بینى مفید است و علایم را کاهش مى‏دهد. اگر علایم و عوارض شدیدتر شدند و یا برطرف نشدند پس از مدت 3 روز بایستى به پزشک مراجعه کرد.

تنفس بخار (بخور): تنفس بخار با یک کاسه آب داغ مى‏تواند براى تسکین عوارض سرماخوردگى، گلودرد، سینوزیت و التهاب حنجره مفید باشد. رطوبت بخار به دفع آسان‏تر ترشحات ریه‏ها و حلق و بینى کمک کرده و باعث پاک شدن از عفونت مى‏گردد. گاهى اوقات شما مى‏توانید در حمام و با آب گرم این عمل را انجام دهید. کودکان نباید از تنفس بخار (اطاق بخار) استفاده کنند مگر اینکه توسط یک فرد بالغ مراقبت گردند.

* براى درمان سینوزیت اسطوخدوس هندى، مرزنجوش، بابونه‏ى شیرازى، بادرنجبویه، گل نیلوفر، مغز ناخنک، تاجریزى، ریشه‏ى کاسنى، پرسیاوشان، تخم کاسنى، تخم گشنیز، سیاهدانه، ریوند چینى، پوست خشخاش، برگ سنا، بادیان، پوست هلیله‏ى زرد، گل محمدى، شاهتره و مخلصه از هرکدام 20 گرم، مخلوط کرده و نیمکوب کنید. آن را به 20 قسمت مساوى تقسیم کنید و هر شب، هر قسمت را در یک و نیم لیوان آب بخیسانید. صبح در همان آب بجوشانید و خوب سر و مغز را با آن بخور دهید. هنگامى که آب آن به حدود نصف رسید صاف کنید سپس آبش را شیرین ساخته و گرم‏گرم بنوشید. تفاله‏ى آن را مجددا در یک و نیم لیوان آب جوش بخیسانید و شب در همان آب جوشانده و بخور دهید. مجددا آب آن را صاف کرده و گرم‏گرم بنوشید. همچنین هر صبح، ظهر و شب هربار 2 قطره روغن بنفشه بادام در هر سوراخ بینى بچکانید. ضمنا مى‏توانید روزى یک تا دو مرتبه نیز انفیه استنشاق کنید تا عفونت و ترشحات داخل سینوس‏ها به وسیله عطسه از راه بینى خارج گردد.

سردرد مربوط به چشم: سردرد ناشى از اختلالات در دید چشم بدین شرح است: هرگاه اشکالى در تمرکز دید به وجود آید براى داشتن تصویر واضح و روشن عضلات مژگانى چشم بیش از اندازه منقبض مى‏شوند، على‏رغم کوچکى عضلات انقباض آنها مى‏تواند سردرد ایجاد کند. این نوع سردرد در پشت کاسه‏ى چشم‏ها احساس مى‏شود. از این گذشته در کم‏سویى چشم‏ها به علت انقباض عضلات صورت و عضلات خارجى چشم نیز سردرد به وجود مى‏آید.

نامساوى بودن دید هر دو چشم، عدم تعادل بین عضلات خارجى چشم، خیره شدن به نور شدید، زیاد شدن نور به‏طور ناگهانى (مانند نورى که در شغل جوشکاران موقع جوشکارى به وجود مى‏آید) و ... حتى در هواى آفتابى روى برف نگاه کردن نیز همگى مى‏توانند عامل وجود سردرد باشند. لذا با کشف علت و یا مراجعه به چشم پزشک و به کارگیرى دستورات مناسب سردرد مرتفع خواهد شد. در مورد چشم نیز مى‏توانید (به قسمت مربوط به چشم در همین کتاب مراجعه فرمایید.)

سردرد هیستامینى: به وسیله‏ى تزریق هیستامین این نوع سردرد به وجود خواهد آمد. علت این است که در نتیجه‏ى تزریق هیستامین سرخ‏رگ‏هاى داخل و خارج جمجمه گشاد شده، ابتدا فشار خون پایین مى‏آید و باز پس از چند دقیقه بالا مى‏رود. پس از این سرخ‏رگ‏هاى سر به‏خصوص سرخرگ‏هاى گیجگاهى در حالت اتساع و ضربان شدید باقى مى‏ماند و ایجاد سردرد مى‏کند.

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 164

سردرد به علت بو: در منزل، محل سکونت یا محل کار یا در گذرگاه‏ها انسان همیشه ممکن است بوى خوش یا بوهاى زننده‏اى را بر مشام خود احساس کند.

این بوها از گیاهان یا اسیدها یا اشیاء و وسایل و غیره، در هوا پراکنده مى‏شود و در حس شامه احساس مى‏گردد. بعضى افراد چون بویى به مشامشان رسد و یا به محض بو کردن چیزى دچار سردرد مى‏گردند که این نوع خود باعث رنج فرد مى‏گردد.

* به عنوان درمان برحسب بوى پراکنده شده در هوا بایستى داروى آن را انتخاب و مصرف کرد. مثلا اگر آن بوى متساعد شده که باعث سردرد شده است از بوهاى گرم و از گرمى‏جات باشد، گل بنفشه یا کافور یا گل نیلوفر تازه یا سیب درختى یا گشنیز را دایم بو کنید و روغن بنفشه یا روغن نیلوفر یا روغن بادام یا روغن بنفشه بادام را هم در بینى بچکانید و یا با وسیله‏اى داخل بینى بمالید.

اگر سردرد از بوهاى بد و ناراحت‏کننده باشد دوش آب گرم بگیرید و بعد قدرى گلاب و سرکه را مساوى مخلوط کرده و در بینى بمالید.

اگر سردرد از گاز نفت یا بوى زغال یا از حمام یا حاصل دم‏گرفتگى کرسى و یا از گازکربنیک بخارى باشد، ترشى یا سرکه بو کنید و به جلوى بینى و داخل آن کمى سرکه بمالید. همچنین قهوه ساییده شده را با سرکه خمیر کرده و بر پیشانى بمالید و پیشانى را ببندید و در هواى آزاد قدم بزنید و نفس‏هاى عمیق بکشید و آب پرتقال یا آب لیموترش یا آب انار هم بنوشید.

سردرد از مشروبات الکلى: در کشورهایى که مشروبات الکلى مصرف مى‏کنند این‏گونه سردردها که از مسمومیت الکل به وجود مى‏آید بسیار شایع است.

در صورت بروز این‏گونه سردردها مى‏توانند سکنجبین یا آب‏لیمو یا جوشانده‏ى شوید بخورند تا استفراغ کرده و معده از امتلاء و مسمومیت الکل پاک شود.

کسانى که مزاجشان گرم است مى‏توانند 5/ 2 گرم سقمونیا را در نصف لیوان آب انار حل کنند یا شیرخشت را در آب آلو یا آب تمر هندى ریخته بعد کمى گلاب اضافه کرده و بخورند.

اگر مزاجشان بسیار گرم است شیره‏ى خرفه یا چهار عرق سرد یا عرق شاهتره یا عرق بید یا عرق کاسنى یا عرق بیدمشک یا عرق تمشک بنوشند و با مخلوط سرکه، گلاب و روغن گل، سر را بشویند. بعد روغن سوسن یا روغن بابونه نیم گرم شده را بر سر بمالند.

اگر سرد مزاج هستند ایارج فیقرا یا شربت سیب یا کمپوت سیب یا شربت انار یا شربت صندل بنوشند.

سردرد از ضربه: در ضربه‏هاى سر و تصادفات اگر شکستگى در کار نباشد و ترس از شدت درد و ورم باشد، اگر بیمار داراى فشار خون بود باید مقدارى از خون او را گرفت تا از فشار و قدرت آن کاسته شود تا درد کمى آرام گیرد و فشار درون جمجمه کمتر شود.

بعد برگ مورد، گل رس، جو، عدس، گل مامیثا، حضض، اقاقیا و صندل همه را بسیار نرم بسایید بعد با روغن گل مخلوط کرده به محل ضربه ضماد شود تا از هماتوم و خون‏ریزى زیر جلدى جلوگیرى شود و جمجمه محکم‏تر گردد. همچنین مالیدن مخلوط روغن گل و سرکه نیز مفید خواهد بود.

اگر بیمار دچار تب، قرمزى و ورم شدید در محل ضربه باشد، باید صندل سرخ و گل ارمنى را بسیار نرم بسایید و بعد در آب جوشانده‏ى تاجریزى مخلوط کرده، و بر محل درد ضماد کنید. درصورتى‏که ورم و درد کاهش نیافت آنها را در سرکه بپزید و بر محل ضماد کنید.

* درصورتى‏که اختلال حواس و تب هم به وجود آمده باشد، آثار ورم مغز، خون‏ریزى داخلى مشهود باشد، به عنوان درمان مى‏توانید چوب درختچه‏ى گز، پوست انار، میوه‏ى کاج، کندر و گل محمدى همه را با هم بسیار نرم بسایید و با کمى آب یا گلاب خمیر کرده‏[12]

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران ؛ ص165

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 165

بر محل ضماد گذارید.

* گل زوفا و برگ درخت بید را بسیار نرم بسایید بعد با آرد جو و روغن گل خمیر کرده و بر محل ضربه ضماد گذارید.

ضمنا بوییدن مداوم گلاب یا گل بنفشه یا سیب درختى براى این‏گونه بیماران مفید خواهد بود.

سردرد از کبد و صفرا: درصورتى‏که سردرد در طرف راست سر باشد علت آن اختلال در کبد و صفرا مى‏باشد. مانند سنگ کیسه‏ى صفرا، تورم کیسه‏ى صفرا، عفونت‏هاى مجارى کیسه‏ى صفرا، یرقان‏ها و بیمارى‏هاى کبدى دیگر.

به عنوان درمان مى‏توانید نان را در سرکه رقیق بزنید و بخورید. ضمنا مصرف رب انار، آب انار، آب آلو، آب‏غوره، عرق کاسنى و نوشیدن آب سرد نیز مفید خواهد بود.

* براى درمان مى‏توانید ریشه‏ى کاسنى، ریشه‏ى ریوند چینى، تخم کاسنى، اترج، تمر هندى، انجیر خشک، نعناع خشک، شوید خشک، شاهتره، تخم کشوث، تخم ترشک، تخم کرفس، انیسون، اسارون، سنبل الطیب و خرخاسک از هرکدام 20 گرم، همه را مخلوط کرده و به 20 قسمت مساوى تقسیم کنید و هر قسمت را شب در یک و نیم لیوان آب جوش بخیسانید.

صبح در همان آب بجوشانید. هنگامى که آب آن به حدود نصف رسید آن را صاف و شیرین کنید و بنوشید.

تفاله‏ى آن را مجددا در یک و نیم لیوان آب جوش خیسانده، شب هنگام در همان آب بجوشانید و آب آن را صاف و شیرین کرده، بنوشید.

سردرد از بیمارى طحال: درصورتى‏که علت سردرد از بیمارى‏هاى طهال باشد طرف چپ درد مى‏گیرد که با ضعف و درد در طرف چپ شکم (زیر آخرین دنده‏ها) همراه خواهد بود.

به عنوان درمان، خوردن نان با سرکه، کمبیزه کبر یا خیار دشتى یا ترشى خیار دشتى همچنین نوشیدن عرق پودینه مفید خواهد بود. ضمنا باید بیمارى طهال را معالجه کنید تا سردرد کاملا مرتفع گردد. (به قسمت طهال در همین کتاب مراجعه نمایید.)

سردرد عضلانى: اگر سردرد به علت انقباض عضلانى باشد کاملا شبیه به سردردهاى آسیب درونى جمجمه مى‏باشد. علت آن در بیشتر اوقات اضطراب، نگرانى، خشم و غضب، خستگى کار، رانندگى طولانى و غیره مى‏باشد، که باعث منقبض شدن عضلات سر و گردن مى‏شود. این انقباض و گرفتگى عضلانى موجب بروز سردرد خواهد شد.

براى درمان آن (به قسمت عضلات در همین کتاب مراجعه نمایید.)

سردرد از غذاى نامناسب: گاهى به علت خوردن غذاهاى چربى‏دار یا غلیظ و یا دیرهضم، سردرد ایجاد مى‏شود که این درد بیشتر متوجه کاسه‏ى چشم‏ها و سیاهى رفتن چشم مى‏شود که گاهى سرگیجه، خیالات واهى و هذیان نیز به دنبال خواهد داشت.

* براى درمان آن مقل ازرق، تربد مجوف و شهم حنضل از هرکدام 3 گرم، افتیمون شامى 5 گرم، ایارج فیقرا 10 گرم، همه را مخلوط کرده و بسیار نرم بسایید بعد با کمى گلاب به صورت خمیر سفتى درآورده و قرص‏هایى به اندازه‏ى یک نخود بسازید. هر صبح، ظهر و شب هر مرتبه 2 تا 3 عدد از آن میل کنید.

ضمنا همراه با مصرف دارو، چکاندن روغن بادام تلخ در بینى و یا بخور رازیانه یا استنشاق آب جوشانده‏ى مخلوط شوید و بابونه، و یا بو کردن مخلوط مرزنجوش و سداب و شستن سر با آب جوشانده‏ى آن دو دارو، یا چکاندن آب جوشانده‏ى غلیظ آن در بینى در تسکین این‏گونه سردرد بى‏اثر نخواهد بود.

سردرد از ناراحتى معده: اگر سردرد از ناراحتى‏هاى معده باشد با علائمى از قبیل استفراغ، تلخى دهان، قى تلخ، زردى چشم، تشنگى و عطش، دل پیچک (پیچش سر دل) همراه است و با استفراغ‏

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 166

کردن درد سر کاهش مى‏یابد.

در این مواقع مقدارى سکنجبین را در آب خیلى گرم حل کرده میل کنید تا محتویات معده خارج گردد بعد از داروهاى ضد صفرا استفاده شود. (به قسمت صفرا در همین کتاب مراجعه نمایید) ضمنا تقویت معده و تسکین دردهاى آن باعث آرامش این‏گونه سردردها مى‏شود. (به قسمت معده در همین کتاب مراجعه شود.)

* مى‏توانید 10 گرم گل محمدى و 5 گرم طباشیر هندى و 5 گرم گل ارمنى همه را مخلوط کرده و بسیار نرم بسایید و بعد در مقدارى شربت آب‏غوره بریزید. بعد از هر غذا یک قاشق غذاخورى بخورید.

سردرد از سوء هاضمه: اگر درد سر در اثر سوءهاضمه باشد، علامت آن خشکى لب، دهان و زبان است و عطش فراوان ایجاد مى‏کند.

* براى درمان آن باید اول گل بنفشه، گل پنیرک، عناب و خارخاسک از هرکدام 10 گرم، بجوشانید. آب آن را صاف کرده بعد 20 گرم ترنجبین در آب آن حل کنید و بنوشید. نیم ساعت پس از آن یک فنجان عرق بید بنوشید. بعد 5 گرم قدومه شیرازى را با آب سرد مخلوط کرده و میل کنید و 24 ساعت بعد 5 گرم برگ سنا را با 2 عدد لیموعمانى شکسته شده دم کنید و آب آن را بنوشید.

* پانزده گرم برگ خشک سوسنبر را در یک لیتر آب جوش دم کنید و بعد آب صاف‏کرده‏ى آن را با عسل شیرین کرده، هر صبح، قبل از ظهر و عصر و شب هربار یک فنجان بنوشید.

* روزى چهار مرتبه هربار 2 عدد برگ سوسنبر تازه را در یک لیوان آب جوش دم کنید بعد آب آن را با عسل شیرین کرده، بنوشید.

* هلیله‏ى سیاه را بسیار نرم بسایید بعد هر روز 15 گرم از آن را با دوغ مخلوط کرده و میل کنید.

ضمنا به عنوان غذا مى‏توانید از چلو گشنیز، یا ماست با شکر، یا پاچه‏ى گوسفند بدون چربى، یا شیر گاو، یا آش تمر یا آش گل سرخ بخورید.

سردرد از یبوست: در اکثر افرادى که مبتلا به یبوست هستند یعنى مزاجشان خشک کار مى‏کند یا هر روز دفع مدفوع ندارند سردرد کهنه‏اى ایجاد مى‏شود.

علت ایجاد این نوع سردرد این است که مواد غذایى مصرف شده بیش از حد در دستگاه گوارش مى‏ماند و در اثر ماندن، مواد سمى آن جذب کبد شده که این مواد سمى خنثى نمى‏شود. از طرفى به دلیل اینکه در زمان یبوست مقدارى از پلاسماى خون وارد جگر مى‏شود، باعث کم شدن گردش خون در جمجمه خواهد شد.

بدین ترتیب است که شخص دچار سردرد مى‏شود.

(براى درمان آن به قسمت یبوست در همین کتاب مراجعه شود). با مصرف داروى مناسب یبوست برطرف خواهد شد و چون یبوست برطرف گردد سردرد نیز بهبود مى‏یابد.

سردرد از فشار خون: بیشتر افراد مبتلا به فشار خون دچار سردرد خواهند شد. افرادى که مبتلا به فشار خون متغیر هستند، زمانى که فشارشان پایین است از سردرد اثرى نیست، ولى فشار که بالا رفت سردرد نیز شروع خواهد شد. علت سردرد در بالا بودن فشار خون، انقباض یا پارگى عروق کوچک یا تراوش مایع به درون فضاى جمجمه است. ضمنا همیشه این خطر نیز وجود دارد که بر اثر فشار بالا حتى رگ‏هاى بزرگ پاره شده و منجر به فلج قسمتى یا تمامى اعضاى بدن گردد. براى درمان این نوع سردرد یعنى پایین آورده فشار خون به قسمت فشار خون در مراجعه کنید.

سردرد از روماتیسم: درصورتى‏که سردرد به علت روماتیسم ایجاد شده باشد، برگ‏هاى سفت کلم را پخته و له کنید و تا گرم است بر سر ضماد کنید. بعد با پارچه یا کلاه کرکى یا پشمى سر را پوشانده و گرم نگهدارید. (براى اطلاعات بیشتر به قسمت روماتیسم در همین کتاب مراجعه شود.)

سردرد عصبى: درصورتى‏که نوع سردرد عصبى‏

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 167

باشد، 15 گرم برگ سوسنبر خشک را در یک لیتر آب جوش دم کنید. آب آن را صاف و با عسل شیرین کرده و هر روز صبح، قبل از ظهر و عصر و شب هربار یک فنجان از آن را بنوشید.

* چهار مرتبه در روز هربار دو عدد برگ سوسنبر تازه را در یک لیوان آب جوش دم کنید و آب آن را با عسل شیرین کرده، بنوشید.

* روزى 2 بار یک قاشق سوپ‏خورى گل خشک بابونه را در 100 گرم آب جوش، 1 ساعت دم کنید، بعد با فشار آب آن را صاف و با عسل شیرین کرده و میل کنید. ضمن مصرف دارو مى‏توانید ضماد پیاز رنده شده را روى پیشانى بگذارید و یا برش‏هاى لیمو را به صورت کمپرس به کار برید.

سردرد میگرن‏

سردرد میگرن که آن را سردرد یک طرفه یا سردرد نیمه سر، یا سردرد عصبى گویند. درد آن اکثرا به صورت یک طرفه است، یعنى یک طرف سر، درد مى‏گیرد و تیر مى‏کشد و با حالت تهوع همراه است. این نوع سردرد به‏طور ارثى و هم غیر ارثى یعنى به علت عوامل مختلف دیگر ایجاد مى‏گردد. زنانى که به این بیمارى دچار شده‏اند اکثرا هم‏زمان با شروع درد قاعدگى سردردشان بروز خواهد کرد و یا شدت مى‏یابد.

گرچه تاکنون علت اصلى میگرن شناخته شده نیست ولى دانشمندان و پزشکان از جمله استادان ما، آن را به یک پدیده عروقى نسبت داده‏اند. در اکثر افراد معمولا قبل از شروع درد احساس‏هایى نظیر تهوع، کاهش بینایى در قسمتى از میدان بینایى یا سایر اقسام توهمات حسى، فرارسیدن سردرد میگرنى را اعلام مى‏دارند. ازاین‏رو بیشتر بیماران با هویدا شدن این علامات مطلع مى‏گردند که سردردشان فراخواهد رسید. چون این علائم معمولا پیش‏درآمد شروع درد میگرن است، بیمار با دریافت این زنگ خطر خود را آماده پذیرایى این میهمان ناخوانده‏ى دردناک و رنج‏آور خواهد کرد.

عوامل بروز سردرد میگرن: کسانى که در مراحل مختلف زندگى دچار مشقت و رنج‏هاى طاقت‏فرسا گشته یا در باز کردن گره‏هاى کور زندگى عاجز مانده و در قعر اقیانوس زندگى بدون امید نجات دست و پا مى‏زنند. افرادى که دچار هیجانات و فشارهاى کارى یا روحى طویل‏المدت مى‏گردند به سردرد میگرن مبتلا

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 168

مى‏شوند.

بهر رنج و غم بشر روح و روان انبار نیست‏


گر تو آسانگیر باشى زندگى دشوار نیست‏




 

این هیجانات و فشارهاى روحى از طریق رفلکس باعث انقباض بعضى از سرخرگ‏هاى سر از جمله آنهایى که به مغز خون مى‏دهند مى‏شود.

این انقباضات باعث کم شدن خون قسمتى از مغز شده که این کم‏خونى عامل خبردهنده یا علائم پیش‏رس سردرد مى‏باشد. این کم‏خونى به مرور شدیدتر گشته و باعث تغییراتى در دیواره‏ى رگ‏ها مى‏گردد. این تغییرات موجب شل شدن دیواره‏ى عروقى خون شده و این عروق حدود 24 تا 48 ساعت تونوس (سفتى) خود را از دست مى‏دهند و فشار موجود در رگ‏ها موجب گشادى آنها گشته و ضرباتى شدید به صورت کلنگ زدن یا ضربه زدن براى بیمار به وجود مى‏آورد و به نظر مى‏رسد که گسترش بیش از حد جدار عروق باعث پیدایش میگرن باشد.

اثرات ثانوى کم‏خونى نیز خود عامل دیگرى در تشدید سردرد میگرن به حساب مى‏آید. اگر سندرم میگرن در مراحل اولیه و پیش‏رس به وسیله‏ى ترکیبات تارترات ارگوتامین سد شود سردرد شدیدى به وجود نمى‏آید، این ترکیبات مى‏توانند از ایسکمى یا کم‏خونى اولیه عروق جلوگیرى کرده و مانع به وجود آمدن سردرد شوند.

مکانیسم بروز حمله میگرنى را مى‏توان بدین طریق شرح داد. احتباس آب و نمک در بدن، که این بیشتر در نزد زنان بلند قدى که مبتلا به حالت عصبانى و بى‏گذشتى، زودرنجى و تحریک‏پذیرى هستند، مشاهده مى‏گردد. در روزهاى اول قاعدگى که الدسترون خون و ادرار زیاد مى‏شود این سردرد شدت مى‏یابد.

یکى از عوامل میگرن، انقباض عروق خواهد بود. عامل دیگر، انبساط عروق است که در این مرحله اطراف عروق مایعات پولى پپتیدى شبیه به برادى کینین یافت مى‏شود و علت پیدایش آن معلوم نیست.

کسانى که دچار سردرد میگرنى هستند، در صورت یبوست و یا خشکى مزاج اول باید به درمان آن بپردازند و مراقبت کنند که هیچ‏گاه تعادل دستگاه گوارش به هم نخورد و معده روزى یک یا دو مرتبه به راحتى کار کند. براى درمان یبوست (به قسمت مربوط به یبوست در همین کتاب مراجعه نمایید) و نیز باید بر خود مسلط شوند و با تمرینات پى‏درپى، بدون توجه به گرفتارى‏هاى متعدد خود را خندان و شادمان نگهدارند.

گردش، تفریح، مجالس و محافلى که شادمانى در آن حکم‏فرماست بسیار مفید است.

از فکر زیاد، حساسیت‏هاى بیش از حد در مورد کار یا گرفتارى‏هاى زندگى، حرص و جوش، غم و غصه، ناراحتى و عصبانیت، گریه، حضور در مجالس عزا، شرکت در مکان‏هاى شلوغ و پر سروصدا، رفتن به ارتفاعات مانند کوه و بام منازل و غیره دورى گزینند و از تند رفتن با وسایل نقلیه مخصوصا در شیب‏ها، تماشاى اشیاء گردان یا سریع الحرکت، تماشاى فیلم خصوصا فیلم‏هاى وحشتناک یا غمناک، گوش کردن یا خواندن اخبار مخصوصا خبرهاى نامساعد، مطالعه پى در پى، کارهاى طاقت‏فرسا، بى‏خوابى شب، مصرف دخانیات، مصرف نوشابه‏هاى الکلى، نوشیدن چاى یا قهوه، خوردن غذاهاى مانده و کنسرو شده و غذاهاى سرخ‏کرده و ادویه‏جات و شیرینى‏هاى قنادى و سرکه و ترشیجات و بستنى و آب یخ یا نوشیدنى‏هاى یخ کرده پرهیز کنند.

براى درمان ابتدا باید خلط غالب را در بدن تنظیم سازید. بدین منظور (به قسمت اخلاط اربعه در همین کتاب مراجعه شود) و اگر دموى مزاج بودید و پرخونى داشتید به طریق حجامت یا طریق دیگر خون کم کنید سپس به مداوا بپردازید.

به عنوان مسکن موقت هنگام شروع سردرد

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 169

میگرن یک قطعه ریشه عاقرقرها را آتش بزنید و دود آن را در هر دو سوراخ بینى استنشاق کنید تا درد کاهش یابد.

* به عنوان درمان اسطوخدوس هندى، مرزنجوش، بابونه‏ى شیرازى، بادرنجبویه، پرسیاوشان، شاهتره، مغز ناخنک، تخم گشنیز، ریشه‏ى کاسنى، تخم کاسنى، افسنطین، مخلمه، گل نیلوفر، گل محمدى، ریوند چینى، پوست هلیله‏ى زرد، سنامکى، کلپوره، زنیان، انیسون، سیاه‏دانه و کوکنار از هرکدام 20 گرم، همه را مخلوط کرده و نیمکوب کنید. سپس آنها را به 20 قسمت مساوى تقسیم و هر قسمت را شب در یک و نیم لیوان آب جوش بخیسانید و صبح در همان آب بجوشانید. در موقع جوشاندن بخور آن را به سر و مغز بدهید. هنگامى که آب آن به نصف رسید آن آب را صاف و شیرین کرده و قبل از صبحانه بنوشید. تفاله‏ى آن را مجددا در یک و نیم لیوان آب جوش بخیسانید و شب باز هم در همان آب بجوشانید و بخور دهید.

هنگامى که آب آن به نصف رسید صاف و شیرین شود و قبل از شام بنوشید.

* سیاهدانه، سنامکى، سداب، بابونه‏ى شیرازى، تاجریزى، گل نیلوفر، تخم گشنیز، مرزنجوش، مغز ناخنک، بادرنجبویه، پرسیاوشان و اسطوخدوس هندى از هرکدام 20 گرم، همه را مخلوط و به 20 قسمت مساوى تقسیم کنید. هر قسمت را شب در یک و نیم لیوان آب جوش بخیسانید و صبح در همان آب بجوشانید و با آن بخور دهید. چون آب آن به حدود نصف رسید آن را صاف و شیرین ساخته و بنوشید.

سپس تفاله‏ى آن را مجددا در یک و نیم لیوان آب جوش بخیسانید و شب باز هم در همان آب بجوشانید و بخور دهید آب آن را صاف و شیرین کرده بنوشید.

* مریم نخودى، گل محمدى، سنامکى، سداب، مغز ناخنک، آویشن شیرازى، بابونه‏ى شیرازى، بادرنجبویه، پرسیاوشان، تخم گشنیز، گل نیلوفر، گل بومادران و ریوند چینى از هرکدام 10 گرم، همه را مخلوط و نیم‏کوب کنید. سپس به 14 قسمت مساوى قسمت تقسیم شود و هر قسمت را یک روز صبح بجوشانید و با آن بخور دهید بعد آب آن را صاف و شیرین کرده و قبل از صبحانه بنوشید.

* گل بنفشه فرنگى و گل بابونه‏ى شیرازى و مغز ناخنک از هرکدام 25 گرم، گل نیلوفر، بادرنجبویه، برگ مورد و شوید خشک از هرکدام 15 گرم، همه را مخلوط کرده و بسیار نرم بسایید. هر شب یک تا دو قاشق غذاخورى از آن را با آب گرم خمیر کرده و به قسمت جلوى سر یعنى ملاج ببندید و بخوابید.

* آویشن شیرازى، گل نیلوفر، گل محمدى، گل بنفشه فرنگى، مریم نخودى، اسطوخدوس هندى، پرسیاوشان، بابونه‏ى شیرازى، گل بومادران، مرزنجوش، بادرنجبویه و برگ سداب از هرکدام 10 گرم، همه را مخلوط و نیمکوب کرده بعد به 10 قسمت مساوى تقسیم کنید و هر قسمت آن را هر روز صبح بجوشانید و با آب آن بخور دهید، سپس آب آن را صاف و شیرین کرده، بنوشید.

* سیاهدانه، بزر البنج، برگ سداب، مورد، رنگ برگ، بابونه‏ى شیرازى و کوکنار از هرکدام 25 گرم همه را باهم مخلوط کرده، بسیار نرم بسایید. آن را به 10 قسمت مساوى تقسیم و هر قسمت از آن را شب با آب گرم خمیر کنید و جلوى سر یعنى ملاج ببندید و بخوابید صبح به جاى شستن، با شانه زدن آنها را از سر پاک کنید.

* چوب چینى و گل بنفشه را بکوبید و با سرکه خمیر کرده، هر شب مقدارى از آن را بر سر ضماد کنید و بخوابید.

* هر روز 30 گرم رازیانه را در یک لیتر آب سرد کمى بجوشانید، بعد به مدت 10 دقیقه آن را دم کنید.

سپس آب آن را صاف و شیرین کرده و بعد از هر غذا یک فنجان بنوشید. همچنین مى‏توانید به جاى آن‏

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 170

جوشانده بعد از هر غذا یک فنجان عرق رازیانه بنوشید.

* هر روز 25 تا 30 گرم گل باقلا را در یک لیتر آب جوش دم کنید. آب صاف‏کرده‏ى آن را با شکر شیرین و به مرور در طول روز بنوشید.

* پیاز رنده شده را هر شب هنگام خواب روى پیشانى و ملاج ضماد کنید. ضمنا تحریکات چشمى و عکس العمل در موقع پوست کندن پیاز هم مؤثر مى‏باشد.

* از خوردن همه چیز غیر از آب سیب پرهیز کنید.

روزى سه مرتبه شانه و گردن را ماساژ دهید. سپس حوله‏اى که در آب سرد تر شده باشد را پشت گردن گذاشته و پاها را در آب گرم نگهدارید. سپس مدتى کاملا استراحت کنید.

* هربار 12 مثقال برگ درخت گلابى را در یک لیتر آب جوش به مدت 20 دقیقه دم کنید. آب آن را صاف کرده و یک گلابى را با پوست و مغزهایش در آن رنده کنید و نگهدارید. هنگامى که درد میگرن شروع شد روزى سه مرتبه هربار یک فنجان از آن را بنوشید.

* پنجاه گرم اسطوخدوس هندى را در یک لیتر آب بجوشانید. 10 دقیقه هم بگذارید تا دم بکشد. آب آن را صاف و با عسل شیرین کنید و در فاصله‏ى هر دو غذاى روزانه یک فنجان بنوشید.

* تخم گشنیز، استوخدوس هندى، کوکنار، مرزنجوش، گل اروانه و سداب از هرکدام 10 گرم مخلوط کرده و نیمکوب کنید. شب در آبجوش بخیسانید و صبح در همان آب بجوشانید سپس آب آن را صاف کرده و با عسل شیرین و آن را سه قسمت کنید و هر قسمت آن را در صبح و ظهر و شب بنوشید. و این عمل را چند روز تکرار کنید.

* سى گرم برگ بو را در یک لیتر آبجوش به مدت دوازده دقیقه دم کنید بعد آب صاف کرده‏ى آن را با عسل شیرین کرده و بعد از هر غذا یک فنجان بنوشید.

* هنگام شروع درد تعدادى گیلاس را له کنید و روى پیشانى و ملاج بگذارید پس از چند دقیقه درد ساکت مى‏شود.

* هر صبح، ظهر و شب هربار 10 گرم ریحان خشک و یا 50 گرم ریحان تازه را در حدود یک لیوان آب جوش به مدت 10 دقیقه دم کنید. آب آن را صاف و با عسل شیرین کرده، بعد از غذا بنوشید.

* بر محل درد روغن بادام تلخ بمالید.

* مغز هسته هلو را نرم بکوبید و بر محل درد ضماد گذارید.

* حدود 15 گرم آویشن شیرازى تازه یا خشک را در یک لیتر آب جوش دم کنید. آب صاف‏کرده‏ى آن را سه قسمت کنید و صبح، ظهر و شب هربار یک قسمت از آن را بنوشید.

* برگ‏هاى سفت خارجى کلم را بپزید و آن را له کنید و روى محل درد بگذارید. با پارچه یا کلاه کرکى یا پشمى سر را ببندید و این کار را روزى 2 تا 3 مرتبه تکرار کنید.

* 6 عدد نخود، و به وزن شش نخود زعفران، 10 گرم صمغ عربى، همچنین مرمکى، خون سیاوشان و پوست خشخاش از هرکدام 5 گرم، همه را مخلوط کرده و بسیار نرم بسایید بعد با سفیده‏ى تخم‏مرغ خمیر کرده بر محل درد ضماد شود.

* پنج گرم ایارج فیقرا را با 5 گرم تخم گشنیز مخلوط کرده باهم بسایید. سه قسمت کنید و هر شب یک قسمت آن را در دهان بریزید و با آب بخورید.

* سقمونیا و شهم حنظل از هرکدام 5 گرم، مصطکى رومى، پوست هلیله‏ى زرد، آمله مغشر، هلیله‏ى سیاه، انیسون و قاریقون از هرکدام 20 گرم، اسطوخدوس هندى 30 گرم، ایارج فیقرا 60 گرم، همه را مخلوط کرده و بسیار نرم بسایید سپس آن را با 500 گرم عسل مخلوط کنید و هر صبح، ظهر و شب هربار یک قاشق شربت‏خورى از آن را میل کنید.

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 171

* انیسون، سنامکى و قرنفل از هرکدام 20 گرم، با 2 گرم زعفران مخلوط کرده و بسایید. سپس آن را با 500 گرم عسل بدون موم ترکیب و هر صبح، ظهر و شب هر مرتبه یک قاشق شربت‏خورى از آن را میل کنید.

سردرد از اختلالات قاعدگى: خانم‏هایى که دچار مشکلات زنانگى شده‏اند یا اختلالاتى در پرید آنان ایجاد شده باشد دچار این‏گونه سردرد خواهند شد. باید روزى سه مرتبه بابونه و برگ بلسان را بجوشانند و آب آن را صاف و شیرین کرده، بنوشند تا سردرد کاهش یابد و براى درمان مشکلات زنانگى (به قسمت مربوط به همین موضوع در همین کتاب مراجعه کنند).

سردرد از جماع: افرادى که ضعیف هستند و طاقت و استقامت در فعالیت‏هاى جنسى را نداشته و یا در این عمل زیاده‏روى مى‏کنند به این‏گونه سردردها مبتلا مى‏شوند. کسانى که به این سردرد مبتلا مى‏شوند باید مرتب دوش آب نیمگرم بگیرند. روزى سه مرتبه شیر گاو گرم بنوشند، زرده‏ى تخم‏مرغ عسلى شده با نان و پیاز بخورند و از گوشت ماهى، غذاهاى رقیق، آب میوه‏جات و کمپوت سیب استفاده کنند همچنین مدتى از فعالیت‏هاى جنسى خوددارى کنند.

* به عنوان درمان، سرد مزاج‏ها باید تخم زبان گنجشک، تخم یونجه، فلفل سفید، زعفران، قسط شیرین، آمله مغشر، بسباسه، بهمن سرخ، بهمن سفید، تخم پیاز، تخم تره، تخم ترب، خرخاسک، ثعلب، جوز هندى، خولنجان، دارچین، داروفلفل، تخم زردک، تخم هویج فرنگى، زیره سبز، زرمباد، زنجبیل، سورنجان، سیاهدانه، سعد کوفى، تخم شاهى، شقاقل، عاقرقرها، عود الصلیب، فوفل، مغز قرص کمر، تخم کرفس، کندر تلخ خوراکى، تخم کلم، مصطکى رومى، میخک، نعناع خشک، هل قراب، هل سبز و هل سفید از هرکدام 10 گرم، همه را باهم مخلوط کرده و بسیار نرم بسایید. با یک کیلو عسل بدون موم مخلوط کنید و هر شب یک قاشق شربت‏خورى از آن را بخورید.

سردرد از نرسیدن خون به مغز: درصورتى‏که در اثر ضعیفى و بى‏بنیگى خون به مغز نرسد و سردرد ایجاد کند، اگر انگور زرد و رسیده‏ى فراوان، توت فرنگى، فندق خام، ذرت بوداده، فرنى ذرت، ماءالشعیر، نان با پنیر و پرتقال و موز له‏شده‏ى مخلوط با خامه و عسل، آب دم‏کرده‏ى پونه‏ى کوهى، آب دم‏کرده‏ى سنبل الطیب، آب دم‏کرده‏ى افسنطین، آب دم‏کرده‏ى ریوند چینى، مغز گوسفند، کرفس، کنگر، ریواس، جعفرى و شنگ کوهى مصرف کنید مفید خواهد بود.

در چنین مواقعى که خون درست به مغز نمى‏رسد باید هر 3 ساعت به 3 ساعت در محیطى کاملا آرام و ساکت به‏طور درازکش بخوابید. ولى بالش زیر سر نگذارید و سعى کنید که به خواب بروید. درصورتى‏که به خواب نرفتید چشم‏ها را بسته نگه دارید که در این صورت بازهم اثر خواهد داشت. اگر این عمل را چند روز متوالى ادامه دهید مشکل برطرف خواهد شد.

* به عنوان درمان نیز مى‏توانید فرنجمشک و تخم بالنگو را به مقدار مساوى با مقدارى عرق بیدمشک و مقدارى گلاب و مقدارى شکر یا عسل مخلوط کرده، و هر صبح و شب از آن بخورید. اگر بر سر حنا هم ببندید مؤثر خواهد بود.

سردرد کهنه و مزمن: درصورتى‏که دچار سردرد کهنه و مزمن شده‏اید باید از مصرف دخانیات، مشروبات الکلى، گرد و غبار، دود و مکان‏هاى پر سروصدا پرهیز کنید.

* به عنوان درمان هر روز گل محمدى، اسارون، مصطکى، سنبل الطیب و عود بلیسان از هرکدام 10 گرم، صبر زرد 5 گرم، همه را مخلوط کرده و بسیار نرم بسایید. با کمى عسل آنها را به صورت خمیر سفتى درآورده و قرص‏هایى به شکل گلوله و به اندازه‏ى یک نخود درست کنید. قرص‏ها را در یخچال نگهداشته و هر صبح، ظهر و شب هر مرتبه 3 عدد بخورید.

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 172

گهگاهى سرکه را بو کنید یا آن را بجوشانید و روزى 3 مرتبه با آن بخور دهید. شب‏ها نیز مرمکى را در کمى گلاب حل کنید و بر سر بمالید و بخوابید.

* پنجاه گرم پودر عصاره شیرین‏بیان را با 50 گرم بادیان ساییده شده مخلوط کرده و آن را به 30 قسمت تقسیم کنید و هر قسمت را هر روز در 3 نوبت به صورت کفلمه مصرف کنید.

* زعفران نیم مثقال، زرآوند، قسط و مرمکى از هر کدام 5 گرم، اذخر مکى، دارچین و ریوند چینى از هرکدام 10 گرم، انیسون 20 گرم، تخم کرفس 30 گرم، همه را مخلوط کرده و نرم بسایید بعد با 250 گرم عسل مخلوط کنید. قبل از هر غذا یک قاشق شربت‏خورى از آن را میل فرمایید.

سردرد سخت و شدید: اگر دچار سردردهاى شدید و طاقت‏فرسا شده‏اید باید گل گاوزبان، صندل سفید، عود الصلیب و پرسیاوشان از هرکدام 5 گرم، بادیان و گل محمدى از هرکدام 10 گرم، تخم خطمى 30 گرم همه را نیمکوب کرده و با 5 گرم پودر شیرین‏بیان مخلوط و آن را به 10 قسمت مساوى تقسیم کنید. سپس 100 گرم مویز را به وسیله‏ى قیچى قطعه‏قطعه کرده و روى آن ده قسمت تقسیم کنید. هر قسمت از آن را شب در یک و نیم لیوان آب جوش بخیسانید. صبح در همان آب بجوشانید سپس، آب آن را صاف و شیرین کرده، بنوشید. تفاله آن را مجددا در یک و نیم لیوان آب بخیسانید و شب مجددا آن را جوشانده و آبش را میل فرمایید.

سردرد که علتش نامعلوم باشد: اگر دچار سردردى شده‏اید که علت آن نامعلوم است، براى درمان آن مى‏توانید یکى از نسخه‏هاى زیر را به کار گیرید و در صورت عدم بهبودى باز از نسخه‏ى دیگرى استفاده کنید.

* هشت مثقال ترنجبین را با 4 مثقال شیرخشت در مقدارى آب گرم حل کنید و پس از سرد شدن آب آن را با آب هندوانه مخلوط و میل کنید. ضمنا دفع شهوت و رابطه‏ى جنسى نیز لازم است.

* هر صبح و عصر هربار تخم شربتى، فرنجمشک و بالنگو از هرکدام 5 گرم، را در نصف لیوان عرق کاسنى و نصف لیوان عرق بید و یا یک لیوان عرق بید کاسنى مخلوط میل کنید.

* با برنج، عدس و تمر هندى آش بپزید و بخورید و شیر مادرى را که طفل دختر زاییده باشد، بر سر بمالید.

* تخم خرفه را بکوبید و بجوشانید. آن را در پارچه‏اى تمیز ریخته، با فشار صاف کنید. سپس آن را با خیار تازه خرد کرده، سکنجبین و آب‏غوره مخلوط کنید و روزى 3 مرتبه هربار مقدارى از آن را بخورید.

سردرد به‏طور عموم: به‏طور کلى در مورد تمامى سردردها بهتر آن است که داروهاى لینت‏آور مصرف شود. در این مورد مرباى هلیله و مرباى آمله تأثیر خواهد داشت. همچنین باید با در نظر گرفتن اخلاط اربعه به پاکسازى خلط غالب پرداخت. براى پاکسازى اخلاط اربعه (به قسمت اخلاط اربعه در همین کتاب مراجعه شود) باید به عامل بیمارکننده پى‏برده و آن را برطرف کرد. از هواى سالم و غذاهاى سالم و زودهضم استفاده کنید. قبل از سیر شدن کامل از غذا خوردن دست بکشید. برقرارى آرامش و استراحت نیز مفید خواهد بود.

دردهایى که توأم با بالا بودن فشار خون یا پرخونى بوده‏

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 173

و یا فرد چاق و فربه باشد، عمل حجامت و کم کردن خون بدن لازم است و افرادى که سردردشان با آب ریزش بینى همراه باشد باید از شستشوى سر و مالیدن روغن‏ها بر سر اجتناب ورزند.

سردرد به علل مختلف‏

همان‏طور که قبلا شرح داده‏ایم سردرد به علل مختلفى ایجاد مى‏شود. اما گاهى بعد از استفراغ کردن زیاد یا بعد از فسد یا حجامت و خون‏گیرى و یا ادرار زیاد یا بعد از خون‏ریزى‏هاى بیش از حد از بینى یا خون‏ریزى زیاد زنانگى و نفاس یا خون‏ریزى بواسیر یا بعد از کم‏خوابى یا بى‏خوابى‏هاى زیاد و بیدارى‏هاى مفرط یا هنگام شنیدن خبرى بسیار ناخوشایند یا پیدایش غم و اندوه زیاد یا به دنبال شدت زکام و نزله یا به علت گرسنگى ممکن است سردرد ایجاد شود.

در این مواقع بایستى از غذاهاى رقیق و مایعات استفاده شود. ماءالشعیر نوشیده شود، از گوشت پرندگان فربه، سوپ مرغ و جو یا آبگوشت‏هایى از گردن بزغاله شیرخواره تهیه و مصرف شود. حریره‏ى نشاسته میل شود. همچنین شستن سر با آب گرم و مالیدن روغن بادام یا روغن کنجد یا روغن مغز قلم گاو و پیه مرغ بر سر مفید خواهد بود.

هر عاملى که باعث بالا رفتن فشار داخلى جمجمه گردد اعم از غذا، ضربه و هیجانات روحى ممکن است باعث سردرد شود. گاهى به مشام خوردن بویى یا در اثر مشاهده اشیاء ممکن است سردرد ایجاد شود. کسى که دچار سردرد باشد در اثر شنیدن صدایى و یا کوچکترین عامل محرکى ممکن است درد سر او شدت یابد.

ممکن است گاهى بیمار از دیدن روشنایى یا تاریکى یا تنهایى احساس آرامش و سکون کند. این‏گونه بیماران گاهى احساس مى‏کنند که سرشان مى‏خواهد منفجر شود و دوست دارند که در هنگام سردرد چشم خود را بسته نگاه دارند.

* براى درمان این‏گونه سردردها تخم گشنیز، پوست هلیله‏ى کابلى، پوست هلیله‏ى زرد، اسطوخدوس هندى، و گل محمدى از هرکدام 20 گرم، ترنجبین 100 گرم، همه را بسیار نرم بسایید. در 500 گرم عسل ریخته و هر صبح، ظهر و شب یک قاشق شربت‏خورى از آن را میل کنید.

* پوست هلیله‏ى کابلى، آمله مغشر، سنامکى از هرکدام 15 گرم، همه را مخلوط کرده، و بسیار نرم بسایید. بعد آن را با 200 گرم عسل و یک لیوان شیر گاو نیز مخلوط کنید و در یخچال نگهدارید. هر صبح، ظهر و شب هر مرتبه یک استکان از آن را میل کنید.

* مصطکى رومى و اسطوخدوس هندى از هرکدام 10 گرم، رازیانه، آمله مغشر، پوست هلیله‏ى کابلى، پوست هلیله‏ى زرد و هلیله‏ى سیاه از هرکدام 20 گرم، همه را نیمکوب کرده و در یک و نیم لیتر آب بجوشانید تا حدود یک لیتر آن بماند. سپس آب آن را صاف و با عسل شیرین کنید. هر صبح، ظهر و شب هر مرتبه یک فنجان از آن را بنوشید.

سردرد خارش‏دار: اگر دچار سردردى شده‏اید که مغز سر هم خارش دارد، باید گشنیز تازه را چرخ کنید.

سپس آن را در ظرفى ریخته و بپزید و در موقع پختن، بخور آن را بر سر و مغز بدهید.

سوزش مغز سر: اگر در مغز سر خود احساس‏

دائرة المعارف گیاه درمانى ایران، ص: 174

سوزش مى‏کنید ممکن است از فشار بالا یا از پرخونى باشد. اگر فشار خون بالا است داروهاى پایین‏آورنده فشار خون مصرف کنید (به قسمت فشار خون در همین کتاب مراجعه شود) و پرخونى را با فسد یا حجامت و کم کردن خون برطرف سازید.

* تخم گشنیز، برگ سداب، مورد، بزر البنج، سیاهدانه، رنگ برگ، بابونه و کوکنار از هرکدام 5 مثقال، مخلوط کرده و بسیار نرم بکوبید و به 10 قسمت مساوى تقسیم کنید. هر شب هنگام خواب یک قسمت از آن را با آب گرم خمیر و بر ملاج ضماد کنید. صبح به جاى شستن، آنها را به‏وسیله‏ى شانه زدن از سر پاک کنید.

درد و سنگینى در پیشانى‏

در قسمت‏هاى طرفین پیشانى حفراتى وجود دارد که گاه ممکن است در اثر سرماى شدید ایجاد عفونت کند و در اثر عفونت در حفره‏ها، فرد دچار درد پیشانى شود. گاهى ممکن است پیشانى در اثر ابتلاء معده و سنگینى آن دچار درد یا سنگینى شود. گاهى اوقات این عارضه از پرخونى یا فشار عارض مى‏گردد، که با حجامت و خون‏گیرى مرتفع خواهد شد. اما اگر از ابتلاء و سنگینى و نفخ معده ایجاد شده باشد براى درمان آن به قسمت معده مراجعه شود. درصورتى‏که در اثر سرماى شدید، داخل حفره‏ها را عفونت گرفته و درد ایجاد شده، قبلا باید به وسیله‏ى بخور با آبجوش، آن را از داخل گرم کرده، بعد مقدارى اگلیل کوهى را نرم بسایید و با قهوه‏ى ساییده شده مخلوط و با کمى آب گرم آنها را تر کرده و بر پیشانى بمالید. بعد پارچه یا حوله یا شالى را گرم کرده و بر پیشانى ببندید و کلاهى نیز بر سر بگذارید. با گرم شدن موضع، گردش خون به آسانى صورت مى‏گیرد و به مرور عفونت برطرف شده و حفره‏هاى پیشانى باز مى‏گردد و تنفس نیز بهتر انجام مى‏شود.

* گل ختمى و کوکنار را به نسبت مساوى نیمکوب کرده و آن‏قدر بجوشانید تا آب آن تمام شود و تفاله‏ى آن را روى پیشانى ضماد کرده و پیشانى را با پارچه یا حوله یا شال گرم ببندید.

* اول با آب جوش بخور دهید بعد کمى انفیه استنشاق کنید تا به واسطه‏ى عطسه عفونت داخل حفره‏ها خارج شود.

* هویل گومنوله (روغن بنفشه بادام) در بینى بچکانید.

* محلول پرتارگل یا محلول آرژیل در بینى بچکانید.

* برگ سداب را بسیار نرم بسایید بعد در کمى سرکه مخلوط کرده و در بینى بچکانید.





-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------






                 سردرد :


 متن کامل مطالب کتاب(در باره سردرد):

            طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف

                با گیاهان دارویى و مواد طبیعى ؛ ص25   

           کپی مطالب ازبخش : نمایش کتاب نرم افزار

          با فوند و سایز:توهاما10/    18 صفحه
   -------------------------------------------------------------------


طب سنتى خسروى: 

درمان بیماریهاى مختلف 

با گیاهان دارویى

 و مواد طبیعى ؛ ص25


                    4-     سردرد


سردرد اقسام مختلف دارد و هر قسمت از سر، که درد داشته باشد دلیل بر بیمارى خاصى است که همه در کتاب طب سنتى سینا شرح داده شده است لکن در این کتاب به چند مطلب اشاره مى‏شود

سردرد پیوسته یا مستمر یا غیر منقطع: هنگامى که سردرد در هر قسمتى از سر که باشد بلا انقطاع شد معمولا از حرارت است و لازم است که از داروهاى سرد مزاج و زالو و مسهل‏هاى سرد مزاج استفاده شود.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 26

نسخه:

جوانى به مطب مراجعه کرده اظهار مى‏دارد که مدت یک سال است بطور مداوم سرش درد مى‏کند و غیر از مواقعى که در عالم خواب است بقیه مواقع جلو سر و پیشانى‏اش درد دارد و در برخورد گرما به سردرد بیشتر مى‏شود. چون درد دائمى است و در گرما شدت مى‏یابد و دوره معینى هم ندارد معلوم مى‏شود که مزاج بیمار گرم است. دستور داده شد که ابتدا سه عدد زالو در جلو سر انداخته شود، گرد کافور با سرکه بمالند در محل درد، از خوردن غذاهاى گرم مزاج و ادویه‏جات و رفتن در زیر آفتاب پرهیز کنند، روز اول منضج سرد مزاج مانند گل بنفشه، عناب، سپستان، تخم کاهو، تخم گشنیز، تخم خرفه را بجوشانند یک لیوان صبح و یک لیوان عصر بخورند روز دوم و سوم مغز میوه فلوس را در آب داغ حل کرده صبح ناشتا بخورند و پرهیز غذایى آن روز را انجام دهند، چون درد شدید است و گاه براى بیمار تب عارض مى‏شود مى‏توانند گل بنفشه را پودر کرده و عصرها با قدرى شربت سکنجبین یا آب انار بخورند از روز چهارم مى‏توان از معجون اطریفل گشنیزى استفاده نمود و در غیر این صورت مى‏توان پودر گشنیز را در دهان ریخته قدرى آب از بالاى آن بخورند یا با آب میوه سرد مزاج یا آب خنک مخلوط کرده صبح و عصر میل کنند تا سردرد قطع شود بعلاوه براى این‏گونه افراد بخور سرکه یا بخور تخم گشنیز و قهوه نیز مفید بوده و انداختن زالو هم در پشت گوش افرادى که سردرد مستمر دارند مفید است و داروهاى عطسه‏آور سرد مزاج هم سردرد را تسکین مى‏دهد.

بیمار دوم- مردى به مطب مراجعه نموده و اظهار مى‏دارد که ماهى یکبار سردرد مى‏گیرد هربار که سردردش شروع مى‏شود مدت یک هفته ادامه پیدا مى‏کند و چنانچه وارد محلى شود که هواى آلوده به دود و گرد و غبار دارد سردردش شروع مى‏شود و ادکلن و عطرهاى خارجى نیز همین اثر را دارند سایر علائم و حالات بیمار بررسى شد معلوم شد که بیمار مزاجش گرم است. داروهائیکه تجویز شد و بیمار بهبودى حاصل نمود عبارتند از:

روز اول گل بنفشه تخم کاهو عناب تخم حرفه را بجوشاند و یک لیوان از آب صاف شده صبح و یک لیوان عصر بخورد.

روز دوم مغز میوه فلوس را در آب داغ حل کرده صبح ناشتا بخورند و در این روز دستورات مربوط به خوردن مسهل را رعایت کنند تقریبا پانزده گرم از فلس‏هاى داخل میوه فلوس را در حدود 5/ 1 لیوان آب داغ حل کرده میل کنند درصورتى‏که سردرد شدید شود مى‏توانند بخور سرکه یا بخور پودر گشنیز به بینى بدهند و انفیه در بینى بکشند تا بیمار عطسه کند.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 27

گاه مشاهده مى‏شود که سردردهاى دوره‏اى بین حرارت و رطوبت مزاج اشتباه مى‏شوند و سردرد علائم دو مزاج را دارد در این صورت علائم غالب را باید در نظر گرفت و اگر با داروهاى معمولى سردردهاى دوره‏اى مداوا نشوند باید به بیمار پس از مصرف منضج و مسهل مربوطه گنه‏گنه داده شود.

اقسام سردرد

سردرد گاهى مستقل و گاهى مربوط به یک بیمارى دیگر مى‏باشد مانند سردردى که هنگام سرماخوردگى عارض مى‏گردد.

سردرد انواع مختلف دارد و در مزاجهاى مختلف سردرد و محل درد فرق مى‏کند و آثار و علائم مخصوص به خود را دارد.

سردرد پیوسته یا غیر منقطع یا مستمر- سردردهائى که بطور پیوسته ادامه دارند و قطع و وصل نمى‏شوند و ممکن است روزها یا هفته‏ها ادامه داشته باشند معمولا گرم مزاج بوده و از حرارت مزاج مى‏باشند این‏گونه سردردها داراى علائم زیر مى‏باشند.

1- درد بیشتر مواقع در بالاى سر و در محل استخوان آهیانه مى‏باشد

2- سردرد گاهى با حال تهوع همراه است که در این صورت بیمار مشکل صفراوى هم دارد

3- رنگ ادرار زرد زعفرانى و یا قرمز مى‏شود

4- دهان معمولا تلخ مى‏گردد که این نیز از علائم غلبه صفرا در خون است‏

5- دهان معمولا خشک مى‏شود و این علامت حرارت مزاج است‏

6- مریض در بدن احساس حرارت مى‏کند

7- در بعضى از این افراد غلبه خون یا غلظت خون هم وجود دارد

اقسام سردرد برابر نظر ابن سینا

1- سردرد موقت- مانند سردردى که در اثر خمارى در معتادان بوجود مى‏آید که با رفع خمارى بهبود حاصل مى‏کند یا سردرد ناشى از خوردن بعضى مواد غذائى یا ترکیبات دارویى مانند سردرد ناشى از خوردن سیر و فلفل در افراد گرم مزاج.

2- سردرد پایدار- این سردرد با یک بیمارى آمده و عارض انسان شده اما پس از بهبود آن بیمارى سردرد باقى‏مانده و از بدن خارج نشده است.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 28

مثلا گاهى پس از بهبودى تب‏هاى دشوار و گرم مزاج سردرد مى‏ماند و زایل نمى‏شود این سردردها باید زودتر مداوا گردند چون ممکن است بدنبال این سردرد بیماریهائى از قبیل خواب‏آلودگى، سکته‏هاى مغزى، جنون، سستى و فرورفتن چشمها یا ثقل سامعه و یا عوارضى دیگر باقى بمانند. (این نوع سردرد در سردردهاى مستمر شرح داده شده است.

سردرد برحسب قسمتى را که از جمجمه مى‏گیرد متفاوت است و بر چند نوع مى‏باشد گاهى یک نیم از سر را مى‏گیرد که آن را صداع یک‏طرفه گویند. گاهى پشت سر را مى‏گیرد و این نوع صداع خلفى نام دارد. گاهى پیشانى را مى‏گیرد که آن را عصابه گویند. گاهى بالاى سر و در محل استخوان آهیانه را مى‏گیرد که آن را صلاع فوق رأس یا آهیانه‏اى مى‏گویند.

اما از نظر شدت و ضعف سردرد سه نوع است:

سردرد شدید، سردرد متوسط، سردرد سبک یا ضعیف.

سردرد گاهى چنان شدت پیدا مى‏کند که انسان مى‏خواهد سرش را به در و دیوار بکوبد و آرزو مى‏کند که از هوش برود تا بتواند این سردرد را تحمل کند. گاهى سردرد خفیف و تحمل آن آسان است و این سردرد هم دو حالت دارد گاهى زودگذر است و گاهى پاینده و دیرگذر مى‏باشد.

افرادى که مغز ضعیف و ناتوان دارند بیشتر دچار سردرد مى‏شوند و گاهى مغز سر بحدى حساس مى‏شود که با جزئى تحرکى چه عصبى باشد یا گوارشى یا تحریکى دیگر، مغز متأثر مى‏شود و سردرد عارض مى‏شود.

گاهى سردرد معده را هم تحت تأثیر قرار مى‏دهد و باعث تهوع و استفراغ مى‏گردد و گاه برعکس معده سر را تحت تأثیر قرار مى‏دهد و بخارات معده از طریق شریانها به سر رسیده و باعث سردرد مى‏شوند.

بعضى سردردها موسمى هستند مثلا سردردهاى سرد مزاج بیشتر در فصل پائیز و زمستان شدت مى‏یابند و سالى که داراى تابستانى خشک و کم باران و برعکس پائیزى‏تر و پرباران باشد سردردهاى سرد مزاج در این سال زیادتر خواهند بود در مقابل سردردهاى گرم مزاج در فصول گرم شدت بیشترى دارند.

عواملى که باعث سردرد مى‏شوند ممکن است عوامل خارجى باشند یا عواملى از داخل مغز را تحت تأثیر قرار داده و ایجاد سردرد نمایند. عواملى که از خارج اسباب سردرد مى‏شوند عبارتند از ضربه خوردن مغز، برخورد گرما یا سرما به جمجمه، برخورد بعضى مواد شیمیایى، تحریک حس بویایى بوسیله بعضى عطرها یا بوهاى تند و ناخوش، برخورد بعضى اشعه کیهانى یا مواد رادیو آکتیو به سر ...

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 29

عواملى که از داخل سبب سردرد مى‏شوند مانند سرد مزاج شدن مغز سر یا برعکس غلبه حرارت داخلى بر سر یعنى گرم مزاج شدن آن، گاهى تجمع بخارات در گوش یا در اطراف بینى و قسمت جلوى سر که این‏گونه سردردها با داروهاى عطسه‏آور مداوا مى‏گردند، گاهى تجمع مواد رطوبى در مغز یا پرده‏هاى مغز یا تجمع مواد صفراوى یا غلبه خون اسباب سردرد مى‏شود، گاهى پیدایش ورم یا غده در مغز یا در پرده‏هاى مغز که این غده ممکن است خوش‏خیم یا بدخیم باشد که اگر بدخیم باشد علاجش با عمل جراحى و بیرون آوردن است یا بوسیله اشعه‏اى مى‏توان سلولهاى بدخیم را سر جاى خود از بین برد ولى اگر غده خوش‏خیم باشد اگر گرم مزاج باشد ایجاد بیمارى سرسام مى‏کند که در بحث سرسام شرح داده شده است و اگر سرد مزاج باشد علائم دیگرى دارد مانند افتادن و از هوش رفتن بدون آنکه درد شدیدى در سر وجود داشته باشد، ولى اگر افتادن و از هوش رفتن با درد شدید همراه باشد معمولا غده مغزى گرم مزاج مى‏باشد، گاه سردردى که اسباب و علت آن درونى است ممکن است در اثر غلبه صفرا و مواد صفراوى باشد در این صورت علامت آن خشکى بینى، کم خوابى، عطش، زردى رنگ رخسار و زردى و تیرگى بول و گاه تلخى دهان و سرگیجه مى‏باشد.

در مقابل اگر ماده‏اى که اسباب سردرد شده سرد مزاج باشد همانطوریکه قبلا اشاره شد از روى رنگ ادرار و حجم ادرار و طعم دهان و سایر علامات سرد مزاجى مشخص مى‏شود و هنگامى که سردرد در اثر امتلاء و پرى دستگاه گوارش باشد علامت آن سنگینى سر و بى‏اشتهائى و تنبلى و خواب‏آلودگى مى‏باشد. کسى که بر اثر برخورد سرما بسرش دچار سردرد شده بهتر است که اولا مزاج خود را نرم بدارد حتى اگر با تنقیه هم شده نگذارد که در حال یبوست بماند و سر را در هواى ملایم نگهدارد که سرد نباشد لکن خیلى زیاد هم نباید سر را گرم کنند چون بافتهاى مغز که از سرما آسیب دیده‏اند اگر بسرعت گرم شوند و حرارت زیاد باشد آسیبى بزرگتر از آسیب اول خواهند دید، این افراد باید حرکات ورزشى سنگین نکنند و جنبش زیاد هم نداشته باشند، مشروبات الکلى نخورند و هرگز جایش (جایشان) سرد نباشد، در هواى اتاق بخور مرزنگوش بدهند و روغن‏هاى گرم مزاج در بینى بچکانند، اگر بیمار تب داشته باشد غذاها و داروهاى گرم مزاج باو ندهند تا تب اضافه نشود لکن اگر تب نداشته باشد مى‏توان از منضج‏هاى گرم مزاج مانند تخم کرفس، رازیانه، انسیون، ریشه شیرین بیان پوست گرفته را بجوشانند و از آب صاف شده چند نوبت به بیمار بدهند.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 30

افرادى که پس از جماع به سردرد مبتلا مى‏شوند معمولا سرد مزاج مى‏باشند و بنیه ضعیف دارند در اینان امتلاء گوارشى و بخارات معده نیز موجود است این افراد باید ابتدا به تخلیه دستگاه گوارش از مواد زائد بپردازند سپس از داروها و غذاهاى مقوى استفاده کنند، ورزش کنند و جماع کمتر کنند بخصوص در شکم گرسنه هرگز جماع نکنند.

گاه سردرد بحرانى مى‏باشد اگر در این حالت مزاج بیمار پر باشد و حال تهوع داشته باشد گاه لبهاى بیمار پرش دارند و سرگیجه و سنگینى سر احساس مى‏شود درصورتى‏که بیمار مبتلا به زخم معده نباشد داروهاى قى‏آور باید تجویز نمود مانند سکنجبین گرم کرده یا داروهاى قى‏آور دیگر تا معده بیمار تخلیه شود و سردرد ساکت گردد و لکن اگر سردرد بحرانى علت و اسباب دیگرى داشته باشد باید علت و اسباب را جستجو نمود سپس به رفع آن پرداخت. در مشارکت معده و مغز براى بوجود آمدن سردرد تجمع بخارات در معده یا در اثر تجمع اخلاط در معده یا در اثر ضعف و ناتوانى دستگاه گوارش در انجام اعمال مربوط بخود ایجاد سردرد مى‏شود در این بیماران باید مشکلات دستگاه گوارش حل شوند تا مشارکت مغز و دستگاه گوارش در بروز سردرد از بین برود و سردرد زایل گردد.

«حالات مختلف مغز در افراد»

افرادى که زیاد خوابهاى پریشان مى‏بینند داراى حرارت مغز مى‏باشند و افراد صفراوى مزاج در عالم خواب بیشتر اشیاء زردرنگ و اشیاء داراى حرارت مى‏بینند. افرادى که خواب مى‏بینند ولى پس از بیدارى خواب خود را فراموش مى‏کنند مغز سرد و رطوبى دارند و این افراد گاهى هم خوابهاى ترسناک مى‏بینند.

افراد معمولا سرحال و چابک و پرحرکت مغزشان گرم است و در مقابل افراد سست و تنبل مغز سرد و رطوبى دارند.

افرادى که رطوبات مغز آنان از حال طبیعى کمتر باشد به بیخوابى یا کم‏خوابى مبتلا مى‏گردند جوانان پر خونند و رطوبات مغزشان بیشتر مى‏باشد از این جهت پرخواب‏اند اما در افراد پیر رطوبات مغز کمتر دیده مى‏شود و به همان نسبت کم‏خواب‏تر مى‏گردند و معمولا خشکى مغز یکى از عوامل کم‏خوابى یا بیخوابى است.

هرگاه بیمار احساس تنبلى و سستى کند و چرت بزند و تمایل زیادى به خوابیدن داشته باشد و رنگش سربى رنگ شود دلیل بر آن است که مواد بلغمى در مغز او مجتمع شده و لازم است از مسهل‏هاى پاک‏کننده مغز از اخلاط بلغمى باو داده شود.

وقتى در مغز غلبه خون و حرارت هر دو باشد بیمار رنگش قرمز مى‏شود و چشمانش نیز قرمز شده و زیادتر از حال طبیعى عرق مى‏کند این افراد از برخورد باد خنک بر سر

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 31

و مالیدن داروهاى سرد مزاج و ریختن آب سرد بر سر و بوئیدن بوهاى سرد مزاج مانند بوى کافور و صندل و نیلوفر احساس آرامش و لذت مى‏کند.

این افراد از بوهاى بدى هم که رطوبى و سرد مزاج باشد مانند بوى گل و لاى احساس آرامش مى‏کنند. لکن افراد داراى مغز سرد مزاج از بوئیدن مواد نامبرده فوق احساس ناراحتى مى‏کنند.

حجم داخل جمجمه و فرم ساختمان سر و اندازه آن و طرز قرار گرفتن سلولهاى عصبى داخل مغز و استعداد این سلولها در هوش و استعدادهاى ذهنى و شعور و ادراک و احساس افراد موثر مى‏باشند.

جالینوس مى‏گوید افرادى که سر کوچک و بدترکیب دارند افرادى هستند کم استعداد، لجباز، بزدل، زودرنج و سرگردان و کم‏عقل اما افرادى که داراى جمجمه بزرگ و خوش ترکیب و گردنى کلفت و سینه‏اى گشاده و ستون فقراتى درشت و پرنخاع دارند افرادى هستند که داراى مغزى بزرگ و هوش و ادراک و احساس و حافظه بیشترى مى‏باشند. اما لازم به ذکر است که همیشه بزرگى سر دلیل بر زیادى استعداد نیست چون ممکن است این بزرگى مربوط به درشتى استخوانها و ناهماهنگى در قرار گرفتن آنها باشد.

سرسام‏

بنظر اطباء سنتى سرسام عبارتست از ورم مراکز عصبى جمجمه و این ورم مزاجش گرم است و در اثر حرارت مغز یا عواملى دیگر بوجود مى‏آید. اکثر مواقع بیمار تب مى‏کند و تب آن‏قدر بالا مى‏رود که بیمار از حال طبیعى خارج مى‏گردد و هذیان‏گوئى مى‏کند، گاهى با سردرد شدید همراه است و گاه بدون سردرد است، چهره بیمار سرخرنگ مى‏شود و چشمان او قرمز شده و از چشمها آبریزش مشاهده مى‏شود، بیمار از نور نفرت دارد. در مداواى سرسام بهتر است ابتدا از رگ قیفال که همان سیاهرگ روى ساعد است مقدارى خون گرفته شود و در غیر این صورت قسمت بالاى سر بیمار را بتراشند و در این قسمت چند زالو انداخته شود. ضمنا مقدارى گل ختمى را بجوشانند با مقدارى روغن کرچک و پودر صابون درآمیخته مایع صاف شده را مخلوط کنند و براى بیمار تنقیه بریزند، همچنین مى‏توان مقدارى برگ چغندر علوفه‏اى را جوشانده و به آب صاف شده آن مقدارى شکر سرخ اضافه نموده و براى بیمار تنقیه بریزند، چوب صندل را در عصاره گشنیز و کافور بسایند و از مایع حاصل بر سر و پیشانى بیمار بمالند، داروئى که درست شده است از بنفشه، نیلوفر آبى، شاهتره، ریشه کاسنى، تخم کاهو، عناب و سپستان از هرکدام پانزده مثقال‏[1] طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى ؛ ص32

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 32

(75 گرم) را بجوشانند صاف کنند به آب صاف شده مقدار پنجاه گرم گزنگبین اضافه کرده و 25 گرم مغز میوه فلوس را در آن حل کرده و صاف نمایند (با دست پره‏هاى سیاه داخل میوه فلوس را طورى در آب دارو حل کنند که سیاهى روى آن کلا در آب دارو حل شود) از این محلول هم مى‏توان با مقدارى روغن بادام شیرین درآمیخته و روزى دوبار براى بیمار تنقیه بریزند و مى‏توانند بصورت خوراکى هم از آن استفاده کنند ضمنا مى‏توان مقدارى سرکه و روغن بادام شیرین و مقدارى گل سرخ را بجوشانند تا سرکه بخار شود و روغن گل باقى بماند و پس از تراشیدن موهاى سر آن را گرماگرم در بالاى سر قدرى متمایل به پشت سر بگذارند و این عمل را هم چند نوبت ادامه دهند مسهل قوى براى بیمار خوب نیست اما ملیّن‏ها که فشار به روده زیاد وارد نکنند و تقریبا ملایم یا سرد مزاج باشند براى بیمارى مفیدند.

گاهى مشاهده مى‏شود که افرادى بطور ناگهانى و بلا مقدمه به بیمارى مالیخولیا یا جنون مبتلا مى‏گردند. اگر این بیمارى با تب همراه باشد همان سرسام است و باید مداواى سرسام شود و اگر بیمار تب نداشته باشد سرسام نیست و براى این‏گونه بیماران منضج و مسهل‏هائى که دستگاه گوارش را پاک مى‏کنند چند نوبت بطور یکدر میان داده شود و پس از چند روز به بیمار معجون اطریفل گشنیزى داده شود تا بیمارى بهبود یابد براى این‏گونه افراد آزمایش انگلهاى گوارشى هم لازم است و باید پزشک بررسى نماید که اینان در اثر ضربه روحى روانى باین بیمارى مبتلا نشده باشند.

یک نسخه‏

خانمى مدت بیست روز است که شبها چشم چپ و طرف چپ صورتش درد شدید مى‏گیرد و بینى طرف چپش گرفته مى‏شود و احساس گرفتگى در طرف چپ گلوى خویش هم دارد و از چشمها قدرى اشک‏ریزى مى‏شود.

این بیمارى نوعى عصابه است و مزاجش سرد است و دستگاه گوارش تقریبا از اخلاط بلغمى پر مى‏باشد. داروى زیر تجویز شد و پس از چند روز بهبودى حاصل گردید.

روز اول ریشه شیرین‏بیان، تخم کرفس، رازیانه و توکلیجه (از هرکدام ده گرم) را بجوشانند آب صاف شده را بخورند.

روز دوم سناى مکى پانزده گرم گل سرخ ده گرم را بجوشانند آب صاف‏شده را صبح ناشتا بخورند (داروى روز دوم پرهیز غذائى دارد و با این دارو نباید نان و دوغ و سرخ‏کرده و چائى در آن یک روز بخورند)

از روز سوم معجون راوند را که درست مى‏شود از ریوند چینى و رازیانه و سناى مکى که با عسل درآمیخته شده بقدر یک فندق صبح‏ها بخورند.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 33

هنگام درد رازیانه را بجوشانند پارچه‏اى را روى آب داغ آن زده گرماگرم در محل درد بگذارند.

نسخه 2

خانمى که سابقه میکرن دارد اظهار مى‏دارد که چند نوبت از حال رفته است و فشار خون او پایین مى‏افتد.

روز اول گل پونه، آویشن، تخم کرفس و توکلیجه را بجوشانند یک لیوان صبح و یک لیوان عصر بخورند.

از روز دوم روزانه پانزده گرم سولفات دو سود را در نصف لیوان آب داغ حل کرده پس از قدرى سرد شدن صبح ناشتا بخورند تا سه روز و عصرها یک قاشق غذاخورى از شربت بقراط بخورند.

از روز چهارم ببعد مقدارى مغز بادام بوداده را با قدرى کندر و زعفران پودر کرده با عسل طبیعى درآمیزند بصورت معجون درآید هفت روز بخورند و از غذاهاى مقوى مانند کبوتر و گنجشک و مرغ خانگى استفاده کنند، در صورت عدم بهبود باید از گنه‏گنه و مسهل سناى مکى استفاده کنند.

سردرد سرد مزاج‏

سردردهاى سردمزاج خود چند نوع‏اند مانند درد پیشانى (عصابه)، درد شقیقه، سر درد کلاه خودى سرد مزاج، سردردهاى دوره‏اى (غیر از سردرد یک روز در میان که مزاج گرم‏دار بقیه سردردهاى دوره‏اى مزاجشان سرد است). گاهى سردرد سرد مزاج با تجمع اخلاط بلغمى در بدن همراه است و گاه در اثر سردى مزاج مغز و یا عوامل دیگر عارض مى‏شود.

در سردردهاى سرد مزاج سرخى چشم و چهره، تلخى و خشکى دهان، درد ناحیه آهیانه، سرخى بول و سائر علائم حرارت مشاهده نمى‏شود در مداواى این سردرد هم از داروهاى ضمادى و هم از داروهاى خوراکى و بویائى و عطسه‏آور و غیره استفاده مى‏شود، داروهاى ضمادى که به سر مالیده مى‏شوند باید گرم مزاج باشند مانند شیرابه یا جوشانده فرفیون، جوشانده خردل، آب مرزنگوش، روغن فلفل، روغن زعفران گند بیدستر (بیضه سگ آبى)، جوشانده عاقرقرحا و غیره ...

براى تنقیه مى‏توان از داروهائى مانند جوشانده مرزنگوش مخلوط با روغن کرچک یا داروهاى دیگر گرم مزاج استفاده نمود.

از بوئیدنى‏ها داروهاى مقوى اعصاب و گرم‏کننده مانند مفرى و سیاه‏دانه پودر کرده مى‏توان استفاده نمود. ضمنا داروهاى عطسه‏آور براى این افراد بسیار مفیدند مانند

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 34

کشیدن پودر کندش در بینى که پس از انجام عطسه بتعداد کافى بخارات از سر خارج مى‏شود و سردرد تسکین یا تقلیل مى‏یابد.

بعنوان خوراکى ابتدا منضج و مسهل گرم مزاج به بیمار مى‏دهند و اگر شکم بیمار روان باشد نیازى به مسهل نیست و تنها از منضج‏هاى گرم مزاج باید استفاده کرد، مانند انسیون، بادرنجبویه، پرسیاوشان، عاقرقرحا، افسنطین، مرزنجوش، اسطو خودوس و غیره که مجموع یا چند تا از گیاهان را انتخاب و بجوشانند و روزى یک لیوان افراد بالغ از آب صاف‏شده دارو بخورند و مدتى ادامه دهند و اگر در بدن خلطى هست آن را از بدن بیرون نمایند.

یکى از داروهاى بسیار مفید براى سردردهاى سرد مزاج گنه‏گنه یا اکسید دوکینین مى‏باشد براى مصرف این دارو باید ابتدا منضج و مسهل به بیمار بدهند تا بدن پاک گردد سپس دو روز یا سه روز صبح ناشتا هر روز مقدار پانصد میلیگرم گنه‏گنه را در کپسول کرده میل کنند.

افرادى که به سردردهاى سردمزاج مبتلا مى‏باشند باید از خوردن غذاى رطوبى و سرد مزاج خوددارى کنند، از روى بى‏میلى آب یا غذا نخورند ترشى‏جات و غذاهائى که براى افراد میکرنى مضرند براى این‏گونه بیماران هم زیان‏آورند و در مقابل ورزش براى آنان بسیار نافع است.

سردرد شقیقه‏اى‏

این سردرد اکثرا در ناحیه شقیقه بوجود مى‏آید سردرد شقیقه اکثرا نوبتى است و گاهى هم پیوسته مى‏باشد و معمولا اسباب این سردرد اخلاط است درد گاهى بحدى مى‏رسد که بیمار طاقت دست زدن به محل درد را ندارد.

در این بیمارى ابتدا باید مشخص شود خلطى که اسباب سردرد شده گرم است یا سرد. معمولا دردهاى شقیقه‏اى نوبتى یا قطع و وصل شونده سرد مزاج‏اند اما اگر پیوسته و مستمر باشند و یکسره درد وجود داشته باشد و قطع و وصل نشود مزاج آن گرم است و این درد مداواى دردهاى مستمر را دارا مى‏باشد.

اگر سردرد نوبتى باشد بهتر است قبل از هر چیز بدن تنقیه شود و اخلاطى که سبب بروز سردرد مى‏شود از بدن خارج گردند. مداواى درد شقیقه غیر مستمر تقریبا مشابه مداواى سردردهاى سرد مزاج مى‏باشد.

گاهى درد شقیقه جزء دردهاى عصبى یا میکرنى مى‏باشد در این صورت باید علاج آن درد شود تا درد شقیقه هم به تبع آن قطع شود. از داروهاى خوراکى منضج و مسهل‏هاى گرم مزاج براى آنان که درد مستمر ندارند لازم است همچنین از داروهاى ضمادى‏

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 35

براى درد شقیقه یکى روغن قسط است که بدستور زیر درست مى‏شود.

(در جوامع بشرى هرچه زندگى ماشینى بیشتر گردد این نوع سردرد نیز افراد بیشترى را مى‏گیرد. سردرد میکرنى سرد مزاج است.)

قسط صد گرم، سلیخه (پوست ضخیم دارچین) و فلفل سیاه و عاقرقرحا و فرفیون از هرکدام چهل و پنج گرم، جند بیدستر پنجاه گرم مجموع را قدرى بکوبند و با قدرى آب بجوشانند تا تقریبا نصف آب بخار شود و نصف دیگر باقى بماند صاف کنند و به آب صاف شده حدود دو کیلوگرم روغن زیتون یا روغن کنجد اضافه نمایند و مجددا بجوشانند تا آب بخار شود و روغن باقى بماند، روغن حاصل را روغن قسط گویند این روغن براى ضماد در محل درد شقیقه و یا عصابه و سردردهاى سرد مزاج مفید است یوسفى در کتاب خود نوشته‏اند افرادى که درد شقیقه دارند مى‏توانند مقدارى صمغ عربى و تریاک و زعفران را بکوبند پودر شود از پودر حاصل با گلاب خمیر کنند و بر شقیقه یا پیشانى بگذارند. (صمغ عربى پنج گرم تریاک 5/ 2 گرم و زعفران یک گرم) یکى از داروهاى خوراکى که براى سردردهاى سرد مزاج و درد شقیقه مفید است خوردن جوشانده مرزنجوش و مومیاى مکى اصل مى‏باشد بدین طریق که مقدارى مرزنجوش را بجوشانند و چند روز یک حبه مومیائى را با مقدارى از جوشانده مرزنگوش بخورند و مدتى ادامه دهند.

در بعضى از سردردهاى میکرنى و سرد مزاج که بیشتر پشت گردن را مى‏گیرد اگر مقدارى زیره را بکوبند و با تخم مرغى که آب‏پز و سفت درست کرده‏اند مخلوط کرده و مجددا با روغن حیوانى سرخ کنند و گرماگرم در پارچه‏اى ریخته و روى محل درد پشت گردن بگذارند در تسکین درد اثر قابل توجهى دارد.

میکرن‏

میکرن نوعى سردرد است که در بعضى خانواده‏ها موجود است و بیشتر خانمها بآن مبتلا مى‏شوند و مردان کمتر به میکرن مبتلا مى‏شوند بلکه بیمارى مردان معمولا شبه میکرن مى‏باشد.

در این بیماران قبل از آنکه سردرد عارض گردد چشمها قدرى تار مى‏شوند، گاهى نقطه‏هاى نورانى در جلو چشم مشاهده مى‏شوند، سستى و سنگینى در دست و پاها پیدا مى‏شود، گاهى حال تهوع و استفراغ به بیمار دست مى‏دهد و بدن قدرى سست مى‏گردد این علامات حدود نیم ساعت طول مى‏کشند بعد سردرد پیدا مى‏شود، در بعضى افرادى که میکرن شدید دارند گاهى اختلال در سخن گفتن آنان پیدا مى‏شود این سردرد گاهى یک طرف و گاهى دو طرف و گاهى شقیقه‏ها را مى‏گیرد گاهى هم‏

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 36

یک نوبت طرف راست و یک نوبت طرف چپ سر را مى‏گیرد. در جوامع بشرى هرچه زندگى ماشینى بیشتر گردد این نوع سردرد نیز افراد بیشترى را مى‏گیرد. سردرد میکرنى سرد مزاج است.

در این افراد اگر بار زبان داشته باشند دلیل بر پرى دستگاه گوارش آنان از اخلاط بلغمى است و باید با منضج و مسهل‏هاى گرم مزاج بار زبان آنان از بین برود. پزشکان سنتى معتقدند که سردرد میکرنى سردردى است عصبى گوارشى یعنى با هماهنگى دستگاه عصبى و دستگاه گوارشى بوجود مى‏آید در این افراد اگر دستگاه گوارش ناراحت شود سردرد عارض مى‏شود و اگر دستگاه عصبى ناراحت شود باز سبب عود کردن سردرد میکرنى خواهد شد لذا بر این بیماران است که هم دستگاه گوارش خود را سالم نگهدارند. هم دستگاه عصبى را مثلا هرگاه این افراد در خوردن ترشى‏جات زیاده‏روى کنند یا غذاهائى که ذیلا نامبرده مى‏شوند زیاد بخورند سردرد آنان عود مى‏کند همچنین زمانى که دستگاه عصبى آنان ناراحت گردد سردرد عود خواهد کرد بعلاوه هر کار فکرى عصبى یا جسمى که براى فرد خسته‏کننده باشد سردرد را ظاهر مى‏سازد.

براى مداواى این سردرد بهتر است دو سه روز بیمار منضج و مسهل‏هاى پاک‏کننده بدن از اخلاط بخورد و دو یا سه روز متوالى هم بدنبال منضج و مسهل گنه‏گنه را صبح ناشتا مقدار نیم گرم (یا 500 میلیگرم) میل نمایند و پس از اتمام گنه گنه از معاجین و شربتهاى تقویت‏کننده دستگاه عصبى و دستگاه گوارشى مدتى استفاده کنند، ورزش و گردش و تفریح نمایند و از غذاهاى نامبرده زیر حتى المقدور استفاده نشود.

پیاز خام، باقلا، وانیل، قهوه، آش، ترید، سوپ جو، مرکبات ترش و نارس، فلفل، بادمجان، شیر، غذاها و داروهاى پائین‏آورنده فشار خون در افرادى که فشار پائین یا متوسط دارند، زیاده‏روى در غذا خوردن، نوشیدن آب از روى بى‏میلى، ترشى‏جات، خوردن غذا از روى بى‏میلى، خوردن غذا در بین دو نوبت غذا، چائى، مشروبات الکلى. یکى از داروهائیکه براى سردردهاى سرد مزاج مفید است روغن قسط است که در بحث روغن‏ها نحوه ساختن آن شرح داده شده است.

سبات سهرى یا خواب در بیدارى‏

گاه در اثر تجمع مواد صفراوى یا بلغمى یا هر دو آنها در مراکز عصبى نزدیک به مرکز خواب حالت خواب‏آلودگى مخصوصى به انسان دست مى‏دهد که اصطلاحا آن را سهر یا سبات سهرى یا خواب در بیدارى گفته‏اند.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 37

هنگامى که اخلاط بلغمى بر مرکز خواب غلبه داشته باشند، سنگینى سر. خواب آلودگى، سنگینى خواب، تنبلى، روى هم افتادن پلکها، کندى در عمل تکلم و پاسخ گفتن به سوالات به بیمار دست مى‏دهد.

هنگامى که غلبه مواد صفراوى بر این مرکز عامل بیمارى باشد علامت آن بیخوابى، پریشان‏گوئى، چشم بجائى دوختن (مانند بیماران صرعى)، زردى بول و بعضى آثار غلبه صفرا مى‏باشد، این بیمار خوابش گران نیست وقتى صدایش بزنند زود بیدار مى‏شود و به صدا پاسخ مى‏دهد. این افراد گاهى چشمهایشان باز مى‏ماند و حتى پلکهاى خود را هم حرکت نمى‏دهند.

گاهى بیمارى سبات سهرى در اثر پیدایش ورم در مرکز خواب یا قسمتهائى از مغز که مجاور مرکز خواب است روى مى‏دهد که در این حالت مداواى بیمار مداواى ورم است و اگر ورم بدخیم باشد یا خوش‏خیم باید بررسى شود اگر ورم بدخیم باشد با عمل جراحى باید غده را از مغز بیرون آورند و چنانچه خوش‏خیم باشد اگر با دارو ورم تحلیل نرود آن را هم باید جراحى نمایند.

امّا در دو حالت اول که ورمى در مغز وجود ندارد اگر مواد غالب بر مرکز خواب بلغمى باشد با مسهل‏هاى دفع‏کننده اخلاط بلغمى و اگر صفراوى باشد با مسهل‏هاى دفع‏کننده اخلاط صفراوى باید بیمار را مداوا نمود.

لازم به ذکر است که بیمارى سبات سهرى با بیمارى صرع فرق دارد، بیمارى صرع علامات مخصوص به خود دارد و با تهیه نوارهاى مغزى وجود آن مشخص مى‏شود و هنگامى که صرع بیمار را مى‏گیرد حواس ظاهرى او بطور موقت زایل مى‏شود و با محیط اطراف خود کاملا قطع رابطه مى‏کند و علائم دیگرى مانند کج شدن دست و پا و تکانهاى صرعى و غیره در او هست که با حالت خواب‏آلودگى فرق دارد.

بیمارى سبات سهرى بیشتر در افرادى مشاهده مى‏شود که زیاد مى‏خورند، زیاد مى‏نوشند، از مواد افیونى و مشروبات الکلى استفاده مى‏کنند و تحرک کمترى دارند.

بیمارى سبات با سکته هم فرق دارد چون در سبات بیمار صدا را مى‏شنود و مى‏تواند از خواب بیدار شود و به گفته‏ها پاسخ دهد درصورتى‏که در سکته کامل نه حسى موجود است و نه حرکتى و مرکز آن هم قسمت دیگرى از مغز است که آسیب دیده است.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 38

بین افرادى که در حال سبات هستند و افرادى که در اثر ضعف و ناتوانى قلب غش کرده‏اند تفاوتهائى موجود است مثلا نبض سباتى نیرومند است و مانند نبض کسى است که در عالم خواب است و حال آنکه نبض کسى که غش کرده است ضعیف است، غش کردن بتدریج عارض مى‏شود، رنگ بیمار زرد است و شبیه به رنگ مردگان مى‏شود و دست و پایش سرد مى‏گردد و بینى او کشیده و لاغر مى‏گردد درصورتى‏که این علائم در سبات سحرى وجود ندارند.

«بیخوابى (قلة النوم) یا کم‏خوابى»

بیخوابى یا کم‏خوابى به حالتى گفته مى‏شود که زمان بیدار ماندن انسان بیشتر از اندازه طبیعى باشد و این حالت شدت و ضعف دارد و گاه بحدى شدت پیدا مى‏کند که دیگر شخص نمى‏تواند بخواب رود و بیدارى بحد اکثر خود مى‏رسد.

عوامل زیادى مى‏توانند اسباب بیخوابى یا کم‏خوابى شوند:

1- حرارت و خشکى مراکز عصبى بخصوص خشکى در پرده‏هاى مغز سبب کم خوابى یا بیخوابى مى‏شود. در این حالت باید با داروها و غذاهاى رطوبى و سرد مزاج مانند تخم کاهو، تخم خشخاش، تخم حرفه، گل بنفشه، عناب، سپستان و امثال اینها مى‏توان بیمار را مداوا نمود. و اگر از مغز میوه فلوس هم استفاده شود براى این افراد مفید است.

2- ضعف و سستى مخصوصى که در مراکز عصبى بوجود مى‏آید گاه مى‏تواند سبب کم‏خوابى یا بیخوابى شود. در این حالت باید از داروها و غذاهائى که مرکز اعصاب را تقویت مى‏کنند استفاده نمود.

3- درد شدیدى که در بعضى اعضاء و اندامهاى بدن پیدا مى‏شود مى‏تواند مانع خواب گردد. در این حالت باید نسبت به تسکین درد اقدام شود ضمنا مى‏توان از مواد مسکن و مخدر هم استفاده نمود.

4- گاه پرى معده از غذا یا از اخلاط و بخارات مانع خواب مى‏شود. این افراد مقدارى در رختخواب غلط (قلت) مى‏خورند هنگامى که مشکل معده آنها نقصان حاصل کنند بخواب مى‏روند و صبح که برمیخیزند خسته و خمود و خواب‏آلود مى‏باشند. در این افراد باید اولا نسبت به تخلیه معده و روده اقدام شود در ثانى باید شبها غذاهاى سنگین و دیر هضم نخورند.

5- بعضى افراد نسبت به نور محیط خواب حساسیت دارند و نور اتاق مانع خواب آنان مى‏شود. اینان بهتر است در جاى تاریک بخوابند.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 39

7- بعضى مواد غذائى و یا داروئى مانند داروهاى ضد احتقان خواب را کم مى‏کنند و یا در عالم خواب سبب خوابهاى آشفته و پریشان مى‏گردند مثلا قهوه کم‏کننده خواب و باقلا سبب خوابهاى آشفته در انسان مى‏گردد.

8- گاه وجود غده‏هائى در مغز مرکز خواب را تحت تأثیر قرار داده و مانع خواب طبیعى مى‏شوند در این صورت مداواى غده مغزى یا عمل جراحى خواب را به حال طبیعى برمیگرداند.

9- مصرف مشروبات الکلى روى مراکز عصبى اثر گذاشته که گاه این اثر موقت و گاه بصورت بیخوابى مستمر و مزمن درمى‏آید.

10- گاه کم و زیاد شدن بعضى هورمونهاى غدد داخلى سبب کم‏خوابى یا بیخوابى مى‏شود که در این صورت لازم است به پزشک هورمن‏شناس مراجعه شود

سرگیجه‏

سرگیجه حالتى است که بیمار احساس عدم تعادل بصورت چرخشى مى‏کند.

هنگامى که سرگیجه افزایش پیدا مى‏کند بیمار خیال مى‏کند که هر چیزى بدور او مى‏چرخد، احساس مى‏کند که سر و سینه‏اش مى‏چرخند، چون شدیدتر شود نمى‏تواند ثابت و پابرجا بماند و بزمین مى‏افتد و حالتى که به او دست مى‏دهد مانند حالت کسى است که مقدارى بدور خود چرخیده باشد.

هنگامى که افراد سالم بدور خود مى‏چرخند و یا آنان را مى‏چرخانند به تبع چرخش بدن مایعات داخل مغز هم بچرخش درمى‏آیند وقتى انسان از چرخش باز مى‏ایستد هنوز مایعات مرکز تعادل و داخل مغز از چرخش بازنایستاده و انسان هنوز احساس چرخش مى‏کند. گاهى سرگیجه چنان زیاد مى‏شود که بیمار به زمین مى‏خورد در این حالت ممکن است افراد عادى سرگیجه را با بیمارى صرع اشتباه بگیرند. امّا باید دانست که سرگیجه انسان را به تأنى به زمین مى‏اندازد و بیمار مدتى مى‏ماند بعد به زمین مى‏افتد درصورتى‏که صرع یا تشنج دفعه یا یکباره و بدون تأمل و تأنى شخص را بزمین مى‏زند.

شخصى که با سرگیجه بزمین خورده معمولا صدا مى‏شنود و هنگامى که از زمین برمیخیزد تلوتلو مى‏خورد و مجددا ممکن است بزمین بخورد و آثار سرگیجه از بدنش بیرون نرفته است درصورتى‏که در بیمارى صرع وقتى بیمار به هوش مى‏آید آثار خستگى در او هست ولى آثار سرگیجه در او نیست.

گاهى نگاه کردن به اشیائى که در حال دوران مى‏باشند از طریق حس بینائى در مراکز عصبى اثر مى‏گذارد و شخص را دچار سرگیجه مى‏کند در این موقع شخص باید

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 40

هرچه زودتر از شیئى که بدور خود مى‏چرخد چشم بردارد و بآن نگاه نکند.

مداواى سرگیجه‏

بیشتر سرگیجه‏ها از پرى معده با مزاج صفراوى عارض مى‏شوند و ندرتا سرگیجه‏اى هست که مربوط به گوش یا ضایعات مغزى باشد اما متأسفانه پزشکان زمان حاضر چون آگاهى از اسباب سرگیجه‏ها ندارند بیمار سرگیجه‏اى را سرگردان مى‏کنند گاه از گوش او عکس‏بردارى مى‏کنند گاه از سرش اسکن مى‏گیرند آزمایشهاى خون و ادرار و مدفوع مى‏دهند تا بخواهند علت سرگیجه را بشناسند مدتى از وقت بیمار تلف شده و سرمایه‏اى هم از دست رفته است براى مداواى این‏گونه سرگیجه‏ها لازم است به بیمار روز اول و دوم منضج و مسهل بدهند تا دستگاه گوارش و کیسه صفراى او تخلیه گردد اگر آثار صفرا مشاهده شود مانند زردى زعفرانى رنگ بول، تلخى دهان به سرگیجه اضافه گردد باید داروهاى رقیق‏کننده و تخلیه‏کننده صفرا و کیسه صفرا تجویز گردد که مى‏توان همراه منضج و مسهل تجویز نمود یا از روز سوم به بعد داروى مدر صفراوى را که تشکیل شده از هلیله زرد، گل بنفشه، تخم کاهو، تخم شنبلیله و غیره بجوشانند روزى یک لیوان تا 4 روز صبح ناشتا بخورند معمولا سرگیجه بهبود مى‏یابد و اگر کاملا دفع نشده باشد باید دارو را ادامه دهند.

اگر سرگیجه از ضعف و کم‏خونى باشد باید از داروهاى تقویت‏کننده و خون‏ساز استفاده شود مانند شربت بقراط و داروهائى نظیر آن، در این حالت هم بهتر است ابتدا یک منضج ملین به بیمار داده شود و سپس از داروهاى خون‏ساز و تقویت‏کننده تجویز گردد.

اگر شخصى را چرخانیده باشند یا روى وسیله‏اى که بدور خود مى‏چرخد سوار شده باشد بمحض پیدایش سرگیجه باید او را متوقف کنند و در هنگام توقف باید سر یا همه بدن خود را در خلاف جهتى که او را بچرخش درآورده‏اند بچرخانند تا مایعات درون مغز مسیر گردش خود را عوض کنند و سرگیجه زایل گردد.

اگر سرگیجه در اثر خستگى زیاد باشد با استراحت بهبودى حاصل مى‏شود. اگر سرگیجه در اثر مصرف داروهاى شیمیایى مانند داروهاى ضد تشنج یا داروهاى خواب‏آور و آرام‏بخش یا مشروبات الکلى باشد باید فورا نسبت به قطع این داروها یا داروهاى جایگزین اقدام گردد.

اگر سرگیجه مربوط به فشار بالاى داخل جمجمه باشد مى‏توان با مصرف دارو فشار داخل جمجمه را پائین آورد براى این افراد و افرادى که از غلبه خون سرگیجه دارند انداختن زالو در پشت گوش یا اطراف سر مفید مى‏باشد.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 41

گاهى مسموم شدن بوسیله جانوران زهرى سبب سرگیجه مى‏شود که اگر سم خطرناک باشد فورا باید نسبت به تزریق سرم ضد سم مربوط اقدام شود و اگر قابل توجه نباشد پس از دفع سم از راه ادرار سرگیجه خود مرتفع مى‏گردد.

اگر سرگیجه در اثر بالا رفتن مقدار چربى خون باشد با خوردن چند منضج و مسهل مرتفع مى‏گردد.

در بعضى از بیماران مشاهده مى‏شود که در هنگام ایستادن و نشستن سرگیجه‏اى وجود ندارد امّا هنگامى که دراز مى‏کشند دچار سرگیجه مى‏شوند و احساس مى‏کنند که همه چیز در حال چرخیدن است این افراد معمولا مزاجشان گرم و دستگاه گوارش آنان پر است لازم است دو سه روز منضج و مسهل سرد بخورند مانند تخم کاهو تخم خیار تخم خرفه گل بنفشه تخم گشنیز عناب و غیره بعنوان نرم‏کننده مزاج و آماده شدن براى داروى اصلى و کم‏کننده شدت بیمارى که این داروها را منضج گفته‏اند و سپس اقدام به خوردن مسهل کنند مانند مسهل فلوس یا هلیله زرد تا دستگاه گوارش از اخلاط بلغمى گرم مزاج و مواد صفراوى پاک گردد و از غذاهاى گرم و صفراوى هم پرهیز نمایند.

بطور کلى هر مرضى که با سرگیجه و تلخى دهان و خشکى دهان همراه باشد از صفرا و حرارت است و اگر سرخى با زعفرانى رنگ شدن ادرار بر علائم فوق اضافه شود این مطلب بیشتر تأیید مى‏گردد.

نسخه- زن سى ساله‏اى بمطب مراجعه کرده و اظهار مى‏دارند از سه ماه قبل تا زمان حاضر چند بار تعادل خود را از دست داده و بزمین افتاده و به پزشکان متعدد مراجعه نموده و آزمایش‏ها نموده‏اند بیمارى او را تشخیص نداده‏اند تنها گفته شده بیمارى او لابیرنتیت مى‏باشد و جهت انجام جراحى عمل گوش درونى او را به تهران هدایت کرده‏اند لکن بیمار نپذیرفته و به پزشک سنتى مراجعه نموده است پس از بررسى معلوم شد که بیمارى او با آثار و علائمى که ذکر مى‏کنند دوار و سدر است که نوعى سرگیجه مى‏باشد که چون شدت مى‏یابد بیمار تعادل خود را از دست مى‏دهد و بزمین مى‏خورد به این بیمار چند روز منضج و مسهل‏هاى صفراوى داده شد و بدن او از اخلاط صفراوى پاک گردید و پس از چند روز پودر تخم گشنیز را دستور داده شد که با آب انار بخورند و مدت یک هفته ادامه دهند حد اکثر ظرف مدت ده روز کاملا سرگیجه و عدم تعادل ایشان بهبودى حاصل نمود و به سر زندگى خویش بازگشت.

گاه اتفاق مى‏افتد که هیچ‏یک از علائم ایجادکننده سرگیجه در بیمار مشاهده نمى‏شود و اثرى از اقسام مختلف سرگیجه را پزشک معالج نمى‏یابد در این صورت لازم است بیمار را به چشم پزشک هدایت کنیم ممکن است با استفاده از عینک‏

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 42

مخصوص سرگیجه او مرتفع گردد. این حالت نسبت به بقیه سرگیجه‏ها تعدادش اندک است.

بعضى مواقع سرگیجه با سردردهاى گرم مزاج و شدید همراه است در این صورت اگر ناراحتى‏هاى گوشى هم وجود داشته باشد یا نداشته باشد باید همراه با داروهاى ضد صفرا و حرارت چند عدد زالو در پشت گوش بیمار انداخته شود.

نسخه‏

جوانى به مطب مراجعه کرده و اظهار مى‏دارند که چند ماه است که خواب‏آلوده شده‏اند همه را میل دارند که بخوابند و مختصر درد خفیف استخوانها هم در ایشان موجود است، در بدن احساس سنگینى مى‏کند. حاجى آقا دکتر سید احمد على بیمارى ایشان را از پرى دستگاه گوارش از اخلاط بلغمى دانستند و به نامبرده منضج و مسهل‏هاى گرم مزاج دادند چند نوبت مصرف شد بعلاوه فرمودند که نامبرده صبحها بهتر است یک فنجان قهوه را با یک قاشق مرباخورى عسل مخلوط کرده بخورند تا بتدریج رطوبات مغز ایشان تقلیل یافته و بحال طبیعى برگردند.

کم‏خوابى با دیدن خوابهاى آشفته:

بعضى افراد ضمن داشتن بیمارى کم‏خوابى زمانى که بخواب مى‏روند خوابهاى آشفته مى‏بینند و خواب براى آنان آزاردهنده مى‏گردد بنظر اطباء سنتى این افراد داراى مزاج صفراوى مى‏باشند لازم است از داروهاى مدر صفراوى مانند فلوس، هلیله زرد، هلیله سیاه، تخم کاهو، تخم شنبلیله و غیره استفاده شود و پس از تخلیه بدن از مواد صفراوى بهتر است تخم گشنیز را پودر کرده روزى یک مثقال با قدرى شربت سکنجبین یا شربت رب انار یا آب انار بخورند تا بدن از مواد صفراوى بکلى پاک گردد بعلاوه از خوردن غذاهاى سرخ‏کرده و مواد غذائى زیاد چرب و نمک و ادویه‏جات پرهیز کنند.

نسخه‏

مردى به مطب مراجعه کرده اظهار مى‏دارند که هشت سال است به بیخوابى مبتلا شده و شبى یک ساعت بیشتر بخواب نمى‏رود. حاجى آقا داروهاى زیر را براى ایشان تجویز فرمودند:

تخم کاهو، تخم گشنیز، تخم ختمى، شاهتره، بنفشه و تخم سبز خیار از هر کدام ده گرم را گرفته بجوشانند روز اول یک لیوان صبح و یک لیوان عصر بخورند و اگر از دارو اضافه بماند روز دوم عصر بخورند.[2]

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى ؛ ص43

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 43

روز دوم مقدار 4 مثقال یا 20 گرم از مغز میوه فلوس را در آب داغ حل کرده پس از صاف کردن صبح ناشتا بخورند و از روز سوم صبح‏ها مقدارى پودر تخم گشنیز را با قدرى آب انار یا شربت رب انار بخورند، ضمنا از داروهاى عطسه‏آور سرد مزاج مانند پودر گل بنفشه را در بینى بکشند تا عطسه کنند.

از مواد تحریک‏کننده و غذاهاى گرم و خشک پرهیز نمایند و چائى غلیظ، قهوه نوشابه‏هائى که در ساختن آنها قهوه یا کاکائو بکار رفته براى آنان مضر است و روغن خشخاش در بینى بچکانند. درصورتى‏که بیخوابى ادامه پیدا کند و با داروهاى فوق مداوا نگردد لازم است که گل شقایق را بجوشانند شبى نصف لیوان از آب صاف شده بخورند تا از رنج بیخوابى در امان باشند.

نسخه‏

مردى از گلپایگان به مطب حاجى آقا مراجعه کردند و فرمودند که مدت سى سال است به بیخوابى شدید مبتلا شده در بدنش احساس حرارت زیاد مى‏کند، سردرد شدید دارد، میل به غذا ندارد، بیقرار است و اضطراب و دل هوله دارد. حاجى آقا فرمودند که بیمارى ایشان از روز اول در اثر صفرا و حرارت بوده و پرده‏هاى مغز ایشان به خشکى مبتلا شده لازم است داروهائى تجویز شود تا صفراى خون نقصان یابد و حرارت زیاد بدن فروکش کند.

گل بنفشه، تخم حرفه، عناب، تخم کاهو، تخم سبز خیار و تخم گشنیز از هر کدام حدود بیست گرم را گرفته بجوشانند روز اول یک لیوان صبح و یک لیوان عصر بخورند بقیه دارو را بجوشانند روزى یک لیوان از روز دوم عصرها بخورند. مغز میوه فلوس را در آب داغ حل کنند و روزى حدود 20 گرم را حل کنند صاف نمایند و صبح ناشتا بخورند و روزهائى که این دارو را مى‏خورند بهتر است که تا عصر نان و چائى و دوغ نخورند و دستور غذائى مسهل خورنده را رعایت نمایند حاجى آقا دستور دادند که از غذاهاى گرم مزاج و سرخ‏کرده‏ها و ادویه و غذاهاى شور پرهیز نمایند. پس از چند روزى که مراجعه کردند حدود هشتاد درصد بیمارى ایشان بهبودى حاصل کرده بود.

حاجى‏ها مجددا منضج و مسهل‏هاى سرد مزاج و معاجین سرد مزاج مانند معجون اطرفیل گشنیزى تجویز فرمودند که با آب انار یا شربت رب انار بخورند و از حب بنفشه هم استفاده کنند ظرف مدت ده روز بیمارى سى ساله بهبودى حاصل نمود.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 44

افراد کم‏خواب بهتر است نکات زیر را رعایت نمایند

1- از خوردن غذاهاى گرم و خشک‏کننده که پرده‏هاى مغز را خشک مى‏کنند بپرهیزند.

2- از کشیدن سیگار و مواد مخدر خوددارى کنند.

3- شب‏ها غذاهاى دیرهضم نخورند.

4- اگر کم‏خوابى آنان از ضعف باشد گرسنه نخوابند

5- افکار خود را سالم و بدون اضطراب نگهدارند و اگر کم‏خوابى آنان از فکر و خیال زندگى است بهتر است از این افکار بیهوده فاصله بگیرند.

6- سعى کنند روزها نخوابند ولى چنانچه کار سنگین و خستگى جسمى زیاد داشته باشند مى‏توانند قبل از ظهر بخوابند.

7- از مواد غذائى که داراى تئین یا کافئین و امثالهم مى‏باشند بخصوص بعد از ظهرها استفاده نکنند.

8- برنامه ورزشى داشته باشند و سعى کنند ورزشهائى متناسب با سن و بنیه خود انجام دهند.

9- شبها قبل از رفتن برختخواب اگر فصل زمستان باشد دوش آب گرم بگیرند و اگر فصل تابستان باشد دوش آب سرد بگیرند.

10- علت و اسباب بیخوابى خود را شناسائى کنند و بطور علمى با آن برخورد نمایند

11- گاه مشاهده مى‏شود که افرادى با اراده خود و با فشار و زحمت کم‏خوابى مى‏کنند و ادامه مى‏دهند و این امر بتدریج بصورت عادت درمى‏آید و شخص نسبت به سایر افراد کم‏خواب‏تر مى‏گردد.

12- گاهى ضعف و گرسنگى سبب بیخوابى مى‏شود این افراد در ابتداى ورود به رختخواب معمولا بحال طبیعى بخواب مى‏روند لکن در نیمه‏هاى شب ضعف و گرسنگى آنان را از خواب بیدار مى‏کند و بتجربه دیده شده این افراد پس از خوردن چیزى مجددا بخواب طبیعى خود ادامه مى‏دهند.

مالیخولیا

در این بیمارى فکر از حال طبیعى خارج مى‏شود و افکار و پندارهاى بیهوده جاى افکار طبیعى و سالم را مى‏گیرند. این بیمارى مربوط به مغز است و اقسام مختلف دارد و در بعضى فصلها مانند فصل بهار و پائیز شدت مى‏یابد و در بعضى فصلها مانند زمستان تخفیف مى‏یابد. گاه بیمارى مالیخولیا شدت پیدا مى‏کند و با ترس و

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 45

وحشت همراه است. بتجربه دیده شده افرادى که سفیدپوست و چاق مى‏باشند کمتر به این بیمارى مبتلا مى‏شوند در مقابل افراد گندم‏گون، سیه‏چرده و لاغراندام و بخصوص آنان که موهاى زیاد و پرپشت بر سینه دارند و افرادى که لبهاى ستبر دارند آمادگى بیشترى براى ابتلا به بیمارى مالیخولیا دارا مى‏باشند ضمنا در بعضى از خانواده‏ها آمادگى بیشتر براى ابتلا به این بیمارى مشاهده مى‏شود.

بیمارى مالیخولیا در مردان بیشتر است تا در زنان امّا وقتى زنان بدان مبتلا مى‏شوند مداواى آنان مشکل‏تر مى‏باشد.

افرادى که آمادگى براى مبتلا شدن به مالیخولیا دارند چنانچه تحت فشارهاى زندگى و عوامل دیگرى مانند ترس و وحشت، گرفتاریهاى روحى و برخورد با امورى که از عهده انجام آن برنمى‏آیند، بیخوابى زیاد، و عوامل ناخوش‏آیند دیگر قرار گیرند بیمارى مالیخولیا در آنان ظاهر خواهد شد، گاهى ورم معده و ناراحتى‏هاى گوارشى سبب بروز مالیخولیا خواهند شد.

بیمارى مالیخولیا ابتدا با خروج فکر از راه طبیعى و افکار و پندارهاى بد شروع مى‏شود، زودرنجى و گوشه‏گیرى بدنبال مى‏آید از میان حرکات و گفتارهاى مردم نکاتى را برمى‏چینند که معنى و مفهوم بد داشته باشد. بتدریج اندوه و نفرت وجود او را فرامیگیرد، بسیار فکر مى‏کند، از مردم مى‏برد، گاهى مانند بیماران صرعى به اشیاء چشم مى‏دوزد، گاهى به سرگیجه مبتلا مى‏شود گاه اندامهایش پرش مى‏کنند و اگر این بیمارى شدت پیدا کند به جنون مبدل خواهد شد.

«بیماران مالیخولیائى چند دسته‏اند»:

گروه اول: افرادى هستند که اکثرا گوشه‏گیرند و تنهائى را دوست دارند و از مردم کناره‏گیرى مى‏کنند و ماتم‏زده‏اند و فکر و خیال بد مى‏کنند و این بیمارى بیشتر در اثر تجمع رطوبات بلغمى در مراکز عصبى عارض مى‏شود و گاهى هم تجمع بعضى انگلها در دستگاه گوارش مانند آسکاریس یا کرم کدو سبب بروز چنین حالتى در انسان مى‏گردند که با دفع انگلها از بدن بیمارى هم بهبود حاصل مى‏کند اما در حالتى که مربوط به انگلهاى گوارشى نباشد باید به این بیماران به مدت چند روز منضج و مسهل‏هاى گرم مزاج داده شود، مانند پر سیاوشان، ریشه پوست گرفته شیرین بیان، زوفا، تخم کرفس، رازیانه را بجوشانند و روز اول یک لیوان صبح و یک لیوان عصر بخورند. روز دوم از سناى مکى و گل سرخ یا سولفات دو سود بعنوان مسهل استفاده کنند و این عمل مصرف منضج و مسهل‏هاى گرم مزاج را دو سه نوبت ادامه دهند تا اگر زبان بار دارد کشیده شود و تا حدودى تغییر حالت در بیمار بوجود آید.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 46

گروه دوم: از بیماران مالیخولیائى افرادى هستند که ضمن دارا بودن آثار و علائم مالیخولیا افرادى هستند غضبناک و خشمگین و بد کلام و پرخاشگر و بعضى از علائم غلبه صفرا در آنان مشاهده مى‏شود مانند زردى چشم، زردى بول، تلخى و خشکى دهان و کم‏خوابى.

به این افراد لازم است ابتدا منضج سرد مزاج مرطوب بدهند مانند بنفشه، عناب، تخم کاهو، تخم خشخاش، تخم خرفه، سپستان بجوشانند روز اول یک لیوان صبح و یک لیوان عصر بخورند و پس از منضج نرم‏کننده مسهل‏هاى صفراوى مانند فلوس یا هلیله زرد بخورند سپس حب بنفشه را با قدرى آب انار یا رب انار یا شربت سکنجبین بخورند و از مصرف غذاهاى صفراوى خوددارى کنند و زیر آفتاب کمتر بروند و به سر حرارت ندهند.

گروه سوم: افرادى هستند که ضمن وجود آثار و علائم بیمارى مالیخولیا در آنان آثار غلبه خون مشاهده مى‏شود و بعضى از ترکیبات مواد زائد در خون آنان افزایش یافته است. پزشکان سنتى ضمن تجویز داروهاى سرد مزاج باین افراد دستور مى‏داده‏اند که از سیاهرگ زیر ساعد یا سیاه‏رگ روى ساعد مقدارى خون گرفته شود و اگر در پشت گوش این افراد زالو انداخته شود در تقلیل یا بهبود بیمارى اثر قابل توجهى دارد از داروهائى که براى این بیماران تجویز مى‏شود ضمن منضج‏هاى سرد مزاج مغز میوه فلوس مى‏باشد که در آب داغ حل کرده و پس از سرد شدن صبح ناشتا خورده مى‏شود.

بیماریهاى مغز سر

هرگاه مغز که مرکز اعصاب و اعمال بدن است کلیه کارهاى خود را بطور صحیح و با نظم و ترتیب انجام دهد و از راه طبیعت خارج نشود چنین مغزى را سالم و بدون کم و کاست مى‏دانیم امّا اگر مغز کارهاى حیاتى خود را نتواند بطور طبیعى انجام دهد و در انجام وظائف او بى‏نظمى مشاهده شود باید دانست که اشکالى در کار مغز پیدا شده که باید به جستجوى آن پرداخت و چاره‏اندیشى نمود.

چند نمونه از چیزها یا عواملى که سبب ایجاد ناراحتى در مغز مى‏شود:

1- گاهى سردى مزاج مغز سبب آسیب رسانیدن به مغز مى‏شود.

2- گاه در اثر تجمع رطوبات در جرم مغز یا در پرده‏هاى اطراف آن ناراحتى‏هائى در مغز بوجود مى‏آید.

3- برخورد گرماى زیادتر از حد طبیعى یا برخورد سرماى زیادتر از حد طبیعى باعث ناراحتى مغز مى‏شوند.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 47

4- گاه در اثر مصرف داروهاى سمى یا مواد مخدر یا ترکیبات الکلى به مغز آسیب مى‏رسد.

5- گاه افزایش حرارت درونى مانند تب شدید باعث ناراحتى مغزى مى‏گردد.

6- گاهى افزایش بعضى ترکیبات و مواد زائد در خون سبب ناراحتى مغز مى‏گردند مانند افزایش ترکیبات صفراوى.

7- گاه مغز مورد هجوم میکروبها واقع مى‏شود و ایجاد بیمارى مى‏گردد که این بیماریها را عفونت مغز مى‏گویند.

8- وجود و افزایش مواد زائد در مراکز عصبى (مخ) سبب بروز بعضى بیماریها مانند شرارت، بدخلقى، کم شدن عقل و هوش و غیره مى‏شوند و اگر در این افراد ترس و وحشت هم وجود داشته باشد دلیل بر سرد مزاجى مغز است.

آسیب‏هائى که بمغز مى‏رسند گاه کل مغز را تحت تأثیر قرار مى‏دهند و گاهى روى قسمتى از مغز و روى بعضى مراکز اثر مى‏گذارند مثلا گاهى روى مرکز حس بینائى اثر مى‏گذارند که اگر آسیب شدید باشد حس بینائى را زایل مى‏کند و اگر شدید نباشد عوارضى از قبیل دوبینى، احساس حرکت دود یا شعله، یا حرکت حشرات در جلو چشم، پیدایش نقطه‏هاى سیاه در جلو چشم که وجود خارجى ندارند و غیره عارض مى‏گردد بهمین طریق ممکن است روى مرکز حواس دیگر اثر کنند و ایجاد ضایعه نمایند که فرد در این حالتها چیزهائى را مى‏شنود و احساس مى‏کند که وجود خارجى ندارند و غیر واقع مى‏باشند.

گاهى حرارت بطور مزمن بر مغز غالب مى‏شود این افراد متهوّر و خشمناک مى‏گردند در این افراد اختلال در عقل و شعور و افکارشان بوجود مى‏آید. ذهن آنان مشوّش مى‏شود و چیزهائى از ذهن آنان مى‏گذرد که ندیده و نشنیده است.

در افراد مبتلا به مالیخولیا که داراى ترس و وحشت مى‏باشند مصرف طباشیر گاهى براى آنان سودمند است این افراد اگر چند روز و روزى پنج گرم پودر طباشیر را با مقدارى سکنجبین میل نمایند ترس و وحشت آنان را زایل مى‏سازد.

مداوا- مالیخولیا در مراحل اولیه شروع بیمارى سهل العلاج است اما هر قدر که بیمارى کهنه‏تر مى‏شود مداواى آن بهمان نسبت سخت‏تر خواهد شد لکن به‏هرحال لازم است بیمار را همیشه شاد و شاداب و دلخوش نگهدارند صحبتهاى خنده‏آور و همنشینى با افراد شوخ و خنده‏رو براى او مفید است. ورزش‏هاى سبک و شاد با دوستان خوب و سرگرمیهاى فرح‏انگیز مانند گردش در باغ و صحرا و کوه و دشت و هواى مناسب که نه زیاد گرم باشد و نه زیاد سرد براى آنان مفید است در جائى که زندگى مى‏کند بهتر است هوایش قدرى مرطوب باشد. بکار بردن عطرهاى تند و تیز براى آنان مضر است لکن عطرهاى طبیعى و ملایم مانند عطر گل محمدى‏

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 48

براى آنان بسیار مفید مى‏باشد. در اتاقشان گلهاى زیبا و خوش‏بو قرار دهند. خوراکیهاى خوب و زودهضم بآنان بدهند. در حمام هم از آبهاى زیاد داغ و یا زیاد سرد استفاده نکنند. گاهگاه بدن آنان را قدرى مالش دهند. جماع حتى المقدور کمتر بکنند و از غذاهاى دیرهضم مانند باقلا، عدس، گوشت گاو و گوساله، غذاهاى زیاد شور یا زیاد ترش، کمتر بخورند امّا غذاهاى چرب و شیرین براى آنان مفید است. در مداوا با دارو از داروهاى مقوى قلب و اعصاب بیشتر استفاده شود. لکن لازم است ابتدا به تخلیه دستگاه گوارش بپردازند و از تنقیه‏هاى گرم مزاج هم مانند جوشانده مرزنگوش و غیره استفاده کنند تا روده‏ها خوب تخلیه شوند و بیمارى از مغز به پائین بیاید.

مالیدن روغن‏هاى مناسب بر سر و گرم و مرطوب نگهداشتن مغز سر و جمجمه بیمار و مالیدن جوشانده گرم برگ غار و پونه و مرزنگوش و بابونه و افسنطین بر سر بیمار براى او مفید است. ضمن تخلیه روده‏ها بوسیله تنقیه و منضج و مسهل‏هاى گرم مزاج باید از معاجین و شربتهاى مقوى قلب و اعصاب مانند معجون شیخ الرئیس و شربت بقراط و شربت زوفا استفاده گردد.

گاهى بیمارى مالیخولیا مزاجش گرم است در این صورت باید از منضج‏ها و مسهل‏هاى مقوى قلب و اعصاب امّا سرد مزاج و مرطوب استفاده شود و از داروهاى قلبى از صندل سفید استفاده شود.

قطرب (مالیخولیاى بهمنى)

نوعى مالیخولیا بنام مالیخولیاى بهمنى موجود است که این بیمارى معمولا در ماه دوم فصل زمستان عارض بعضى افراد مى‏شود این بیمارى تقریبا شبیه جنون است.

کسى که باین بیمارى مبتلا مى‏شود از هر موجود زنده‏اى متنفر است، معمولا به گورستان مى‏رود، روزها خود را از چشم مردم پنهان مى‏کند و شبها ظاهر مى‏شود، آرام و قرار ندارد و مرتب راه مى‏رود، معمولا بى‏آزار است، رنگ او زرد مى‏شود، زبان او معمولا خشک مى‏شود و عطش زیاد دارد و زخمهائى در ساق پاهایش پیدا مى‏شوند که معمولا سخت علاجند. بنظر اطباء سنتى این بیمارى از صفرا و سوداء (مواد زائد خون) مى‏باشد و ماه بهمن ماهى است که در آن صفرا و سودا بیشتر غلیان پیدا مى‏کنند.

براى مداواى مالیخولیاى بهمنى ابتدا لازم است متناسب با وضعیت بیمار مقدارى خون از او گرفته شود و از داروهائیکه صفرا و سوداء را از بدن آنان بیرون مى‏کند بآنان داده شود و شربتها و معاجین مقوى قلب و اعصاب اگر معتدل و سرد مزاج باشند براى آنان مفید است و اگر گرم مزاجش مصرف مى‏شود با غذاها یا داروهاى ملایم‏

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 49

تجویز شود بهتر است.

کابوس‏

کابوس نوعى بیمارى است که بر اثر غلبه خون یا تجمع بخارات در مغز بوجود مى‏آید، در حال استراحت کامل بخارات خون و دستگاه گوارش یکدفعه بسوى مغز بالا مى‏روند و در عالم خواب حالتى بانسان دست مى‏دهد که احساس مى‏کند شخص بسیار سنگینى روى او مى‏افتد و او را مى‏فشارد به‏طورى‏که نفسش تنگ مى‏شود و از صدا کردن و حرکت بازمیماند به‏طورى‏که نزدیک است که خفه شود و زمانى که بخارات از استیلاى به مغز دست بردارند شخص یک‏باره از خواب بلند مى‏شود و مانند کسى است که در اعماق آب دارد خفه مى‏شود و یکدفعه بیرون مى‏آید و نفس او تازه مى‏گردد براى مداواى این بیمارى لازم است اگر بیمارى از غلبه خون باشد از رگ روى ساعد (سیاهرگ) مقدارى خون گرفته شود ولى اگر کابوس از پرى و بخارات دستگاه گوارش باشد باید چند نوبت منفج و مسهل‏هاى قوى خورده شود تا بدن به کلى از اخلاط پاک گردد.

سکته‏

سکته در اثر پیدایش ناگهانى نواقصى در قلب یا در مراکز عصبى عارض مى‏گردد.

اگر این نواقص در قلب باشد سکته قلبى و اگر در مرکز عصبى باشد سکته مغزى نامیده مى‏شود. سکته مغزى معمولا در اثر انسداد عروق مغزى بوجود مى‏آید و گاه گرفتگى یا انسداد در بین نیست بلکه عوامل دیگرى سبب مى‏شوند که مغز از کار بازمیماند و ایجاد سکته مغزى مى‏شود.

سکته‏هاى قلبى بیشتر در اثر نرسیدن خون کافى به بافت عضلانى یا میوکارد قلب مى‏باشند و این امر بیشتر مربوط است به گرفتگى رگهاى قلب و گاهى هم در اثر تحریکات شدید عصبى ممکن است شوک شدیدى به قلب یا به مراکز عصبى وارد شود و همین امر سبب سکته قلبى یا مغزى گردد.

سکته ممکن است کامل یا ناقص باشد. سکته وقتى کامل باشد سبب مرگ انسان مى‏شود امّا هنگامى که ناقص باشد قسمتى از بدن را مى‏گیرد و ایجاد فلج مى‏کند.

اگر آسیب در طرف راست مغز باشد طرف چپ بدن فلج مى‏شود و اگر آسیب در طرف چپ مغز باشد طرف راست بدن فلج مى‏گردد این‏گونه فلج را فلج نیمه‏اى گویند

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 50

و معمولا در فلجهاى نیمه‏اى سر و گردن سالم مى‏ماند و ندرتا اتفاق مى‏افتد که یک نیمه کامل بدن را فلج درگیر نماید این را فلج کامل نیمه‏اى (فلج نیمه‏اى سر تا پا) گویند. گاهى هم سکته قسمت اعظم بدن را مى‏گیرد و مختصرى از بدن آزاد مى‏ماند.

وقتى کسى دچار سکته ناقص گردد ابتدا لازم است به تخلیه دستگاه گوارش او بپردازیم. شیخ الرئیس ابن سینا معتقدند که به افراد سکته‏زده تا مدت چهار روز از داروهاى تقویت‏کننده و غذاهاى تقویت‏کننده داده نشود و از داروهاى ملایم و غذاهاى ملایم و زودهضم استفاده شود و از روز چهارم یا هفتم ببعد از داروهاى مقوى و غذاهاى مقوى استفاده گردد. روزهاى اول باید غذاهاى زودهضم به بیمار داده شود. بعنوان منضج یا داروى نرم‏کننده مزاج مى‏توان از پر سیاوشان، ریشه پوست گرفته شده شیرین‏بیان، تخم کرفس، رازیانه، مرزنگوش، انسیون، عاقرقرحا و بادیان و امثالهم استفاده نمود به‏طورى‏که از مجموع یا چند عدد از این گیاهان را گرفته و بجوشانند صاف کنند از آب صاف شده یک لیوان صبح و یک لیوان عصر به بیمار بدهند و اگر از روز چهارم بیمارى به بعد باشد مى‏توانند یک روز در میان از این داروى نرم‏کننده یا منضج و یک روز در میان هم به بیمار مسهل بدهند و از داروهاى ضمادى مانند روغن‏هاى گرم مزاج چون روغن مومیاى مکى براى مالش دادن بدن استفاده کنند بعلاوه خوردن روزانه یک حبه مومیاى مکى اصل با قدرى جوشانده مرزنگوش براى بیمار مفید است و از شربتها و معاجین تقویت‏کننده مانند شربت بقراط و شربت صندل و شربت زوفا و معجون شیخ الرئیس برابر دستور مربوطه به نحوه مصرف آنها استفاده شود و ضمادى‏ها بهتر است که گرم مزاج و مرطوب‏کننده باشند لازم به ذکر است که براى اکثر بیمارانى که به سکته‏هاى مغزى دچار شده‏اند داروهاى عطسه‏آور هم مفید مى‏باشد باستثناء آنان که در اثر ضربه فیزیکى یا پاره شدن مویرگها مغزى باین بیمارى مبتلا گردیده باشند. بعلاوه متناسب با موقعیت بیمار لازم است که بیمار حرکات ورزشى مناسب هم داشته باشند.

افرادى که بدنشان براى سکته آمادگى بیشتر دارد

1- افرادى که بطور درازمدت از داروهاى شیمیائى استفاده مى‏کنند مانند داروهاى دیابت، افسردگى، فشار خون، بعضى داروهاى قلبى ...

2- افراد چاق و کم‏تحرک‏

3- افراد داراى فشار خون بالاتر از حال طبیعى‏

4- افرادى که گرفتاریهاى روحى و روانى دارند یا گرفتاریهاى زندگى آنان از حد توان آنان بیشتر است‏

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 51

دواها و غذاهاى مفید براى بیمار سکته‏اى‏

بیمار سکته‏اى باید از غذاهاى آبکى حتى المقدور بپرهیزد و غذاها و دواهائى باید مصرف کند که خشکى‏آورند و باعث افزایش رطوبات مغز نشوند بخصوص سعى شود که در غذاى او سرکه وارد نشود که زیان‏آورترین چیزها براى بیمار سکته‏اى است تنقیه از داروهاى گرم مزاج مانند آب ترپ با روغن‏هاى گرم مزاج براى او مفید است داروهاى ضمادى سرخ‏کننده عضو که باعث باز شدن رگها و گردش خون بیشترى در اندام مى‏شوند مانند پیاز عنصل، روغن نرگس، روغن سوسن، روغن سیر، روغن خردل، روغن فلفل و همچنین وارد شدن در آبهاى گرم معدنى و مالش بدن در این آبها براى بیمار سکته‏اى بسیار سودمند است.

از داروهاى مفید براى فلج سکته‏اى انجدان رومى است که مى‏توان بصورت خوراکى و ضمادى از آن استفاده نمود. معجون‏هاى گرم و خشک که براى بیمار اثر مسهلى هم داشته باشند، اگر معده ناراحتى نداشته باشد مفیداند و مى‏توانند روزانه مقدارى معجون مسهلى را با قدرى فلفل بخورند و مدتى ادامه دهند، کندبیدستر، استرک، گور گیاه از داروهاى مفید براى این بیمارى مى‏باشد ضمنا روغن‏هائى که بصورت ضمادى از آنها استفاده مى‏شود نباید خیلى زیاد داغ کنند بلکه گرماى ملایمى داشته باشند بهتر است.

چیزهایى که براى اعصاب مفیدند:

1- شربت‏هاى تقویت‏کننده اعصاب مانند شربت سوسن زرد، کندبیدشتر، دانه داخل میوه صنوبر، شربت بقراط، معجون شیخ الرئیس، شربت صندل، شربت بهار نارنج ...

2- مغز بریان‏شده خرگوش وحشى، آب باران (ابتدا باید حدود 15 دقیقه باران ریخته شود تا گرد و غبار هوا را با خود بزمین بیاورد بعد از باران مى‏شود براى خوردن جمع‏آورى نمود)

3- اسطوخودوس (گل اسطوخودوس را پودر کنند و روزانه حدود یک درم حدود 4 گرم از پودر حاصل را با قدرى شربت عسل بخورند)

4- ورزشهاى متعادل و فرح‏انگیز و سرگرمى‏هاى نشاطآور.

5- استشمام عطرهاى ملایم مانند عطر گل سرخ و عطر گیاهان معطر دیگر امّا عطرهاى تحریک‏کننده که از ترکیبات شیمیائى تهیه مى‏شوند معمولا مخرب اعصاب مى‏باشند.

6- غذاهاى زود هضم و معتدل المزاج.

7- گاهى ضماد روغن‏هاى گرم و تقویت‏کننده بر سر.

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، ص: 52

چیزهایى که براى اعصاب مضرند

1- زیاده‏روى در جماع‏

2- استمناء بطور غیر طبیعى، این عمل مخرب اعصاب و قلب و قواى بینائى مى‏باشد

3- خواب با شکم پر

4- نوشیدن آب یخ بسیار سرد

5- خوردن مشروبات الکلى‏

6- خوردن غذاهاى زیاد ترش بخصوص براى افراد سرد مزاج‏

7- خوردن شربتهاى بسیار شیرین از شکر براى افراد گرم مزاج‏

8- خوردن غذاهاى نفّاخ مانند پیاز خام و کلم‏پیچ و کلم قمرى و هر غذائى که نفخ شدید در دستگاه گوارش ایجاد کند.

9- خون گرفتن از افرادى که خون اضافى در بدن ندارند

10- فشارهاى زیاد زندگى و گرفتاریهاى روحى روانى و فشار کار زیادتر از حد توان انسان‏

11- خوردن غذاها و داروهائیکه سبب یبوست و تنبلى دستگاه گوارش مى‏گردند مانند قهوه و چائى غلیظ

12- شوک‏هاى عصبى مانند ترس و وحشت بخصوص اگر تکرار داشته باشند.[3]

طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى ؛ ص331

جوز سرو:

میوه درخت سرو را اصطلاحا جوز سرو گفته‏اند. از این دارو هم بصورت خوراکى و هم بصورت ضمادى استفاده مى‏شود. طبیعت آن سرد و خشک است. از این دارو براى خونریزى‏هاى داخلى استفاده مى‏شود. در افرادى که کندى ذهن دارند لکن مزاج آنان گرم و تر است استفاده از این دارو ذهن آنان را قوى و هوش و حافظه را زیاد مى‏کند. براى افرادى که سرفه‏هاى مزمن گرم و بلغمى دارند مفید است. افرادى که سردرد سرد مزاج دارند اگر پودر دانه سرو را با گلاب و عسل درهم آمیخته به پیشانى و شقیقه ها بمالند درد را تسکین مى‏دهد پزشکان سنتى براى از بین بردن گوشت اضافى موجود در بینى (پولیب) میوه درخت سرو را با انجیر مى‏کوبیده و روى پارچه‏اى که بصورت فتیله‏اى درآورده مى‏ریخته‏اند و طورى در بینى مى‏گذاشته‏اند که پودر مذکور در روى گوشت اضافى قرار بگیرد اکثر مواقع پولیب را مى‏خورده و از بین مى‏برده است و اگر یک نوبت از این دارو و یک نوبت دیگر پودر زاج سفید روى پولیب بپاشند یا بطریق فوق بگذارند نتیجه عمل مطلوب‏تر خواهد شد. مقدار خوراک از این میوه درخت سرو براى افراد بالغ هر نوبت دو گرم مى‏باشد و اگر بجوشانند و از آب صاف‏شده بخورند تا 5 گرم را مى‏توان استفاده نمود. اگر در خوردن این دارو زیاده‏روى شود بدن را ضعیف و رنگ رخساره را زرد مى‏کند و افرادى که در خوردن این دارو زیاده‏روى کرده‏اند باید براى خنثى کردن اثر سوء آن عسل را با روغن بادام شیرین بخورند.[4]

 


[1] خسروى، سید مهدى، طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، 1جلد، برکت کوثر - همدان، چاپ: اول، 1388 ه.ش.

[2] خسروى، سید مهدى، طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، 1جلد، برکت کوثر - همدان، چاپ: اول، 1388 ه.ش.

[3] خسروى، سید مهدى، طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، 1جلد، برکت کوثر - همدان، چاپ: اول، 1388 ه.ش.

[4] خسروى، سید مهدى، طب سنتى خسروى: درمان بیماریهاى مختلف با گیاهان دارویى و مواد طبیعى، 1جلد، برکت کوثر - همدان، چاپ: اول، 1388 ه.ش.





-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------




                     5-       سردرد :               

 متن کامل مطالب کتاب(در باره سردرد) :

دقائق العلاج ؛ ج‏1 ؛ ص247 باب اول پاره‏اى از بیماریهاىسر فصل صداع [1]

         کپی مطالب ازبخش : نمایش کتاب نرم افزار

          با فوند و سایز:توهاما10/ صفحه


------------------------------------------------------------


       دقائق العلاج ؛ ج‏1 ؛ ص247

 

      باب اول پاره‏اى از بیماریهاى سر


             فصل صداع [1]


صداع دردى است که در سر پیدا مى‏شود که اگر در نیمه‏اى از آن باشد شقیقه (درد نیمه سر)[2] نامیده مى‏شود و سبب نزدیک آن حبس شدن بخارها در مغز است که از بسته شدن مسامات (راههاى خروج) یا زیادى بخارهائى که تا مغز بالا رفته است پیدا مى‏شود. همین‏که این بخارها حبس شد و یا بیش از اندازه حجم پرده‏هاى مغز بود در بهم پیوستگى بین پرده ها و همچنین بین پرده‏ها و استخوانهاى سر و درزهاى آن جدائى مى‏افکند، در این مرض بیمار سنگینى و دردى در سر خود حس مى‏کند، اگر در این هنگام بر سر خود فشار بیاورد، از آنجا که بعض اجزاء که جابجا شده بحال خود برمیگردد احساس راحتى مى‏کند این نوع سردرد یا از سبب‏هاى خارجى است و یا داخلى:

اما سببهاى بیرونى مثل راه رفتن در آفتاب و نزدیک آتش رفتن یا بوئیدن دود و زیاد ماندن در حمام و امثال آن است. و علامتش با توجه باینکه پیش از آن یکى از سببهاى یاد شده در کار بوده است گرمى جلوى سر، خشکى بینى، تشنگى و صدا کردن گوش است و اینکه از خوردن خنک- کننده‏ها بآرامش مى‏گراید، درمانش، قطع سبب و بکار گرفتن خنک‏کننده- هاى موضعى و درونى است چه نوشیدنى باشد و چه مالیدنى. اما بوئیدن کافور و مالیدن گلاب، سرکه، صندل (سپید و لیموئى)، کافور، ضماد قرص‏

دقائق العلاج، ج‏1، ص: 248

مثلث‏[3]، شستن پاها، نوشیدن آب میوه‏هاى ترش، خوردن غذاهاى سرد، شورباى ترش، برنج، ماش و عدس براى آن مفید است.

اما اگر سردرد از سببهاى بیرونى سرد، باشد علامتش با توجه باینکه پیشتر چنین سببى در کار بوده تیرگى حواس، درد جلوى سر و بآرامش گرائیدن آن از بکار بردن گرم‏کننده‏هاى موضعى است. این‏گونه دردسر غالبا با زکام همراه است و درمانش این است که چند قطعه پارچه را در آب گرم نهاده و پیاپى روى سر مریض بگذارند تا مغز گرم شود. گاهى از گذاردن کاسه مسین گرمى بر روى سر بیمار آرام مى‏شود و باید دور سر چیزى پیچیده باشند و گاه این معالجه بسیار مفید است. ریختن آب گرم در حمام و همچنین خوردن غذاهاى گرم نیز سودمند است. اگر سردرد علتى درونى داشته باشد باید بدرمان آن علت پرداخت مثلا اگر علت آن زیادى خون باشد علامتش همان علامات زیادى خون و درد جلوى سر و حوالى پیشانى است و علاجش اگر امتلاء در مغز باشد درمانش فصد قیفال‏[4] یعنى رگ بازو مى‏باشد لیکن اگر امتلاء در بدن باشد درمانش فصد اکحل‏[5] (سیاهرگ میانى بازو) و یا باسلیق‏[6] (سیاهرگ محاذى محور بازو) است. سپس باید به پاکسازى (تصفیه) خون با داروهاى صاف‏کننده خون و همچنین سرد کردن خون (با خوردن داروهاى سرد) پرداخت. بوئیدن تریاک و مالیدن آن به بینى، خوردن گشنیز خشک، آشامیدن شیره عناب و خوردن شورباى عدس مفید است. اگر دردسر شدید باشد حجامت‏[7] در نقره (گودال پس گردن) مفید مى‏باشد.

دقائق العلاج، ج‏1، ص: 249

اگر سردرد از صفراء باشد علامتش همان نشانیهاى چیرگى صفراء است و درد در محل اتصال استخوانهاى پیش و عقب سر جا دارد و درمانش همان است که در نوع اول از غذا و بوکردنیها گفته شد. گذاشتن پارچه کتانى که در دهن الورد یا سرکه یا شیر دختر[8] خیس کرده باشند و همچنین مالیدن روغن بنفشه و نمک بر پنجه پا (قدم) و نوشیدن آب میوه‏هاى ترش سودمند است. در این دو نوع اگر بیمارى طولانى و بپاکسازى مزاج نیاز باشد نقوع مربع، نقوع سنا و نقوع سرد[9] مفید مى‏باشند اگر صداع از بلغم باشد نشانیش همان نشانیهاى غلبه بلغم و سنگینى سر و درد عقب سر است و درمانش غرغره با ایارج فیقراء و پاکسازى با ایارج اشق، حب بلغم، حب قوقایا، حب شب یار و امثال اینها است‏[10]. در روزى که بیمار مسهل خورده چیزى نباید بخورد و در روزهاى بعد نان و مرباى بالنگ و شوربائى که هل و دارچینى و زیره در آن ریخته‏اند باید بخورد. اگر سردرد از سودا باشد نشانیش همان علامات غلبه سودا است و درمان آن مانند درمان بلغم است اما درمان مخصوص آن خوردن حب الشفاء است. اگر دردسر از بخارات معده باشد علامت آن پیروى بیمارى از حالت معده و اعتدال یا بیرون رفتن آن از راه طبیعى است و علاجش پاکسازى معده بوسیله ایارجات است (اگر بر آن خلطى چیره شده باشد)، اگر معده ناتوان شده باشد، آن‏طورى که در باب بعد خواهد آمد باید آن را تقویت کنند در این هنگام خوردن اطریفال صغیر و آملج که در[11]

دقائق العلاج، ج‏1، ص: 250

طباشیر پخته شده باشد براى اشخاص حرارتى و مصطکى براى آنها که مزاجشان سرد است، بسیار مفید مى‏باشد. اما سردردى که با بر آمدن آفتاب پیدا مى‏شود و همراه با بالا آمدن آن بیشتر و همراه با فرورفتن آن کمتر مى‏گردد از گرمى و بخارهاى گرم است و علاجش همان درمان دردسر گرم است. گاه دردسر از زکام پیدا مى‏شود و درمانش درمان زکام است و نیز گاه دردسر، روانى است مانند ترس و خشم یا اندوه و امثال آن و درمانش رفع سبب است مثل تبرید در هنگام خشم همانطور که در دردسر گرم گذشت و بکار بردن بوکردنیهاى شادکننده (مفرح) و سبزیهاى خوش‏بو و چیزهائى که در دردسرهاى بخارى گفتیم. اما در دردسرهاى سوداوى و بلغمى الکسیر صبر، ایارج اشق، تربد معدنى، حب صبر کوچک، حب الصداع و حب العافیة نافعست، براى انواع سردرد روغن بلسان، روغن سداب، طلاى محلول و سفوف (گرد یا پودر) گل سرخ سودمند است. اگر معده هم مؤثر در آن باشد شربت سیب، براى سردرد کهنه و درد نیمه سر شراب السنا، براى درد نیمه سر طرطر زاج و همچنین طلاء (داروى مالیدنى) هفتم و هشتم و طلاء الرأس و قرص راوند اگر با تب همراه باشد، مفیدند. براى درد سر بلغمى قرص سعفه، براى درد سر کهنه قرص مثلث و لودانوم دوازدهم و ماء الحیوة مفرّح ماء الهلیلجین (داروئى مرکبست)، مسهل السهل و مفرح سهل که در شماره صد و چهل و نه ذکر شده و ند چهارم مفید مى‏باشد[12]. اگر سردرد مزمن(Cronique) باشد شیر گاو زرد، آرد گندم و نمک طعام را به نسبت چهل، پنج و دو مخلوط و خمیر کرده و در هنگامى که درد آرامتر شده است سر را با آن ضماد

دقائق العلاج، ج‏1، ص: 251

مى‏کنند. اگر ریشه بادام تلخ را بجوشانند و آن را مخلوط با سرکه و روغن گل سرخ بر پیشانى بمالند سبب آرامش درد سر است. اگر چند قطعه آجر را گداخته کنند و در آبى که سرکه در آن ریخته‏اند بیندازند و سر را در آن بخور دهند نیز براى درد سر مفید است. همچنین است اگر مرّ را بکوبند و آن را در سرکه کهنه خمیر نموده و بر سر ضماد کنند درد سر و درد نیمه سر تسکین مى‏یابد و همچنین خوردن حب افیون هندى‏[13] و حب ایارج نوزدهم و بیستم براى بیشتر درد سرها سودمند است و همچنین است حب تربد کبیر، حب الزاج مسهل و زاج معدنى‏[14] و نیز بآزمایش رسیده که اگر صبر را در آب حل کنند و داخل گوش را بآن بیالایند و در همان حال فتیله‏اى را در آن خیس کرده و در گوش بگذارند در مدت کمى درد سر را آرامش مى‏بخشد و براى درد بالاى سر اگر شکم چند قورباغه را با سوزن سوراخ سوراخ کنند و یکى پس از دیگرى بر روى سر بگذارند تا اینکه قورباغه‏ها باد کنند مفید است. درد سر مزمن را با حب الشفاء، حافظ الصحة و ضماد لودانوم که مرکب از تریاک و زعفران و دارچینى است مى‏توان درمان کرد. همچنین بوئیدن روح النوشادر (آمونیاک) و بخور دادن بینى با شجره ابو مالک و عرطنیسا[15] براى درد نیمه‏

دقائق العلاج، ج‏1، ص: 252

سر مفید است. همچنین است اگر بقدر یک کف دست جو را بکوبند و در زیر ظرفى بگذارند تا آب آن روى خودش تقطیر شود سپس آن را بفشارند و از افشره آن شش مثقال (تقریبا سى گرم) بگیرند و هشتاد سانتى‏گرم اشق و هشتاد سانتى‏گرم جاوشیر (کماشیر) در آن حل کنند و تا یک و نیم گرم از آن را در بینى بچکانند مفید است و اگر از آن سردردى پیدا شود هروقت که باشد آب سرد بر روى سر بریزند. اگر فاروق اللّین بر سر و کف دستها و کف پاها بمالند نیز در بهبودى درد سر مؤثر مى‏باشد. بوئیدن کافور در هنگام دردسرى که از بوئیدن گل سرخ پیدا شده باشد بسیار سودمند مى‏باشد.

براى کسى که مبتلا بصداع مى‏باشد سزاوار است که از نزدیکى همچنین خواب زیاد پرهیز کند مگر آنکه سردرد حاصل از بى‏خوابى باشد[16]

 

 



[1] ( 1)Cephalagie

[2] ( 2)Migraine

[3] ( 1) شرح آن خواهد آمد.

[4] ( 2)Veine ,cephalique

[5] ( 3)Veine ,mediant

[6] ( 4)Veine ,basilique سیاهرگ محاذى محور بازو که زیر پوست است. ف م

[7] ( 5) در حجامت فقط پوست را باز مى‏کنند و خون را با آلت مخصوص مى‏مکند-- و در فصد رگ را مى‏زنند تا خون از آن جارى شود. مترجم

[8] ( 1) منظور از شیر دختر شیر زنى است که دختر زائیده. مترجم

[9] ( 2) نقوع بمعنى خیسانده است و راه ساختن انواع نقوع بعدا خواهد آمد. م

[10] ( 3) شرح ساختن این داروها بعدا خواهد آمد. مترجم

[11] ( 4)- اطریفال مجموعه چند نوع هلیله است که بعدا خواهد آمد. مترجم

[12] ( 1) در مقاله پنجم شرح این داروها خواهد آمد. مترجم

[13] ( 1) حبى شامل تریاک و سایر داروها است و شرح آن بعدا خواهد آمد. م

[14] ( 2) زاجها سولفاتهاى مضاعف آلومینیم و یک فلز دیگرند و معدنى هستند اما زاجى که در پزشکى مصرف مى‏شود سولفات مضاعف آلومینیم و پتاسیم است که در اصطلاح معمول زاغ گفته مى‏شود. ف. م

[15] ( 3) در کتاب عیون التجارب که مؤلف اعلى الله مقامه مشاهدات تجربى خود را در رشته‏هاى مختلف در آن مرقوم داشته چنین آمده که بخور عرطنیسا یعنى اشنان یا چوبک براى درد نیمه سر مفید است. مترجم

[16] ( 1) در زاد المسافرین است که براى درد سر گرم خونى، فصد، خوردن شربت لیمو گلاب و نبات، بزر اسفرزه، شربت عناب و یا شربت آلو یا عرق بیدمشک با بزر اسفرزه و در نوع صفراوى براى سهولت دفع صفرا شربت آلو و شربت نارنج بیاشامند و اگر سرفه هم باشد چیزهاى ترش نباید بخورند و عرق نیلوفر و بنفشه با عرق کاسنى بیاشامند و با صندل سفید ضماد کنند و یا شیاف مامیثا( خشخاش تیغى) و یا فوش دربندى با آب گشنیز تازه و گلاب استعمال کنند و یا بزر اسفرزه با سرکه بر سر بمالند و در هنگام شب اطریفال گشنیزى بنوشند تا از بالا رفتن بخارها جلوگیرى کند و طریقه ساختن این اطریفال این است که بلیله و آمله سیاه از هرکدام بیست و پنج گرم، برگ گل سرخ دوازده و نیم، گشنیز خشک پنجاه گرم همه را مى‏کوبند و الک مى‏کنند و با پنجاه گرم بادام خمیر مى‏نمایند و با دو برابر آن شیره مویز مخلوط مى‏کنند و در هنگام درد سر ده گرم از آن را در وقت خواب مى‏خورند و اگر درد سر از سردى باشد مسهل-- و نوشدارو و جوارشن افضلى و تریاق فاروق که آن را در گلاب که با نبات شیرین شده باشد و یا با جوشانده بادیان( رازیانه) با عسل و یا زنجبیل پرورده و یا هلیله پرورده و یا آمله پرورده و گلقند و آب دارچینى مى‏جوشانند و مى‏خورند و زردچوبه و گلاب یا قرنفل یا فلفل و یا زنجبیل یا روغن قسط( کست) و یا روغن فرفیون و یا روغن بابونه یا یاسمین بر سر مى‏مالند.

از داروهاى آزمایش شده‏اى که در کتاب قانون براى درد سر ذکر شده چکانیدن این داروى مخصوص بینى است: مشک، میعه( ماده صمغى مثل سقز) و عنبر که آنها را مى‏کوبند و الک کرده و مخلوط مى‏کنند و ببینى مى‏کشند

در مقاله پنجم در باب مفردات براى درد سر داروهائى ذکر شده از قبیل پاچه و بخور الاکراد و تخم‏مرغ و جلابا( جلب)، گلقند یا گلشکر، جوزماثل خرزهره، خاکستر، زرآوند، زرنباد، سداب، غاریقون( قارچ چمن)، گشنیز مرزنجوش، آجر، مشک و نارنج.

از مجربات مذکور در کتاب قانون است: خیار دشتى( قثاء الحمار) و افسنتین را با آب و روغن زیتون مى‏پزند تا زردرنگ شود و آن قسمت از سر را که درد مى‏کند همراه با آب و روغن زیتون گرم مى‏شویند و تفاله آن را بر سر نطول( ضماد) مى‏کنند.

 

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------

------------------------------------------------------------------------------------------------------



شما هم می توانید با یک ثبت نام ساده 

        و ارائه کد ملی  و ایمیل

                ودریافت رمز عبور

 از نرم افزارهای نورقم و نیز مجلات و

              سایت های پژوهشی و 

پایگاه های وابسته به مرکزتحقیقات نور

در کافی نت تخصصی نور قم 

بطور رایگان استفاده نمائید.

ثبت نام درکافی نت نورقم برای کلیه  محققان

              آزاد و رایگان است .         


----------------------------------------------------------------------------------------

قیمت نرم افزار کتابخانه ای :

طب اسلامی نور -نسخه 1/5

در دو حلقه دی وی دی

تا سال 1393 - یکصدهزار تومان

شامل : نهصدوپنجاه ویک

عنوان کتاب طب سنتی




X